(ĐSCT) Lúc yes, lúc no, Téhéran xoay như chong chóng đối với nước láng giềng Thổ Nhĩ Kỳ. Sau khi tự mình đề nghị dùng Istanbul làm nơi thương thuyết hạt nhân với phương Tây, nước Cộng hòa Hồi giáo đã trở mặt, trước khi chấp nhận lại bằng cách lề mề kéo đến bờ sông Bosphore vào giữa tháng 4-2012. Thái độ lúc nóng lúc lạnh này cho thấy mối quan hệ căng thẳng nhưng không thể dứt bỏ nhau được của một nước Thổ, theo Hồi giáo Sunnite và Iran theo Hồi giáo Chiite. Mùa xuân Ả Rập đã làm sống lại mối thù truyền kiếp giữa hai cựu đế quốc từng làm bá chủ trong vùng. Soner Cagaptay, thuộc Viện Chính trị Cận đông tại Washington, tóm lược: Càng ngày, Trung Đông càng trở nên quá nhỏ bé cho cả Thổ Nhĩ Kỳ lẫn Iran.

Mối bất hòa lớn giữa họ nằm ở Syria. Thổ Nhĩ Kỳ bỏ Damas quay sang trợ giúp cho quân đội Syria tự do, phần lớn là người Sunnite và bộ chỉ huy được đặt ngay trên lãnh thổ của mình. Iran lại tiếp tục cung cấp vũ khí cho Bachar al-Assad thuộc nhóm thiểu số Alaouite nhưng là họ hàng với phái Chiite. Ngay sau chuyến thăm Téhéran vào cuối tháng 3 của Thủ tướng Thổ Recep Tayyip Erdogan, Bộ ngoại giao Iran đã công kích ông ta dữ dội vì ủng hộ cho phe nổi dậy tại Syria. Bởi Damas là một con cờ quan trọng trong chiến lược của Téhéran. Sinan Ulgen, nhà cựu ngoại giao thuộc Viện nghiên cứu chiến lược Carnegie, phân tích: Ankara giành thế thượng phong. Trước mắt, Téhéran dùng thủ đoạn chia rẽ tôn giáo, sẽ bị thua lớn. Chế độ al-Assad sụp đổ sẽ làm cho Hezbollah (Chiite) tại Liban mà Iran đang hỗ trợ bị đổ theo.

Thủ tướng Thổ (trái) và thủ tướng Iran

 Trên bàn cờ chính trị Trung Đông, một mặt trận khác đang diễn ra tại Iraq, sau khi quân Mỹ rút đi. Lần này Iran chiếm thế mạnh do thân thiết với Thủ tướng Nouri al-Maliki (Chiite), kẻ bị tố giác gây ra căng thẳng sắc tộc. Tháng 12-2011, ông ký lệnh truy nã phó Tổng thống Tarek al-Hachemi (Sunnite), bạn thân của người Thổ khiến Ankara và Bagdad “gầm gừ” nhau. Nhưng ngoài Iraq, cách mạng Ả rập đã tạo ra những thế lực mới như nhóm Huynh đệ Hồi giáo tại Ai Cập hay Syria thân thiết với đảng AKP đang cầm quyền tại Thổ. Bằng cách đó, thế lực của Ankara lại gia tăng.

Không chỉ có thế. Từ lâu, phương Tây lo sợ một liên minh giữa Thổ và Iran. Cách nay 2 năm, Thủ tướng Recep Tayyip Erdogan đã tặng cho “ông bạn” Mahmoud Ahmadinejad các dự án hạt nhân và Bộ trưởng Ngoại giao Ahmet Davutoglu ký một hiệp ước trao đổi nhiên liệu hạt nhân với Iran... nhưng sau đó đã bất thành. Thực ra, một nước láng giềng có bom nguyên tử luôn làm cho người Thổ lo lắng. Muốn tránh nguy cơ xung đột, họ cố tìm cách hòa giải phương Tây với Iran. Và Téhéran luôn cần có Ankara để giữ mối quan hệ với phương Tây. Nhưng khi mâu thuẫn khu vực gia tăng, mối quan hệ tay đôi càng ngày càng khó duy trì như lời của Soli Ozel, chuyên khoa quan hệ quốc tế của TĐH Kadir Has tại Istanbul.

Thổ Nhĩ Kỳ vốn là thành viên NATO, rất thân thiết với phương Tây. Tướng Hossein Salami, chỉ huy Vệ binh Cách mạng, đã từng đe dọa tấn công mọi nơi mà kẻ thù dùng để gây hấn với họ. Ông muốn nói đến đài radar mà NATO vừa lắp đặt tại Malatya ở phía đông Thổ, chỉ cách Iran có 600km.

Căng thẳng thể hiện ở trao đổi thương mại. Theo yêu cầu của Mỹ, Thổ vừa cắt giảm 30% tiền mua dầu thô Iran. Dù sao, buôn bán song phương từ năm 2000 đến 2011 đã gia tăng từ 1 lên đến 16 tỉ USD. Người ta hiểu vì sao Thổ có vẻ miễn cưỡng tuân theo lệnh cấm vận Iran của quốc tế. Ngân hàng Nhà nước Halkbank còn làm trung gian cho các ngân hàng Iran khi bị cấm vận. Chính sách thực dụng này nằm trong truyền thống lịch sử giữa hai cường quốc: biên giới giữa họ không hề thay đổi kể từ năm 1639.