Những con tàu chạy xình xịch vào ga rồi nhanh chóng ra đi để lại khoảng lặng cho những sân ga khắp mọi miền đất nước. Đời lái tàu và nhân viên hỏa xa còn đó bao nỗi niềm chưa được thổ lộ cùng ai. Có mặt trên nhiều chuyến tàu thâu đêm suốt sáng, ra Bắc, vào Nam, phóng viên Báo CATP ghi lại những câu chuyện chưa được tỏ tường.

ĐỘT NHẬP KHOANG LÁI

Khi nghe chúng tôi trình bày ý định được leo lên khoang lái tàu lửa để mục sở thị, ông Phạm Văn Sơn - Phó giám đốc Công ty hành khách Sài Gòn - giới thiệu về đầu máy của tàu SE 3, 4 - con tàu chạy nhanh nhất Việt Nam khi kết nối TP. Hồ Chí Minh - Hà Nội chỉ mất 30 giờ.

Đầu máy của tàu này hiện đại nhất hệ thống đường sắt. Tuy nhiên, tôi lại thích đi đầu máy... cũ nhất để có nhiều tư liệu hơn. “Kỷ lục” này thuộc về đoàn tàu SQN. Lò dò cầm thư tay tìm đến Xí nghiệp đầu máy toa xe Sài Gòn (nay trực thuộc Liên hiệp đầu máy sức kéo, Tổng công ty Đường sắt), nằm trong một con hẻm trên đường Cách Mạng Tháng Tám, tôi được phó giám đốc xí nghiệp này bút phê đồng ý.

Ga Diêu Trì, Bình Định

Bảy giờ tối, sau khi trình giấy tờ, tôi được lái chính và lái phụ cho leo lên buồng lái.  Trước buồng lái có một tấm kiếng lớn để quan sát, lái chính ngồi bên phải, lái phụ ngồi bên trái. Cạnh chỗ họ ngồi có còi, phanh hãm... Khi con tàu quẹo qua tay phải thì lái chính không có gì vất vả, nhưng khi “uốn” theo đường ray qua phía bên trái thì lái phụ phải thông tin chính xác cho lái chính trong việc tăng, giảm tốc, kéo còi... bằng cách gào lên.

Giữa tiếng ầm ĩ của động cơ cũ kỹ, chúng tôi hỏi chuyện lái phụ Vũ Xuân Tâm bằng cách hét thật to vào tai anh. Dù đi trên “đệm” là đường ray nhưng ở buồng lái rất xóc. Lái trưởng Trần Xuân Chánh cho biết, đây là đầu máy D9E (900 mã lực), kéo được 900 tấn do Mỹ sản xuất năm 1963, hiện là đầu máy “cổ” của xí nghiệp nên khi chạy rất ồn ào so với đầu máy của các tàu Thống Nhất.

“Làm việc ở nơi quá ồn ào nên tụi tôi đều bị bệnh giảm thính giác (nặng tai). Dù cấp trên có lo cho phụ cấp độc hại nhưng cũng chẳng thấm tháp vào đâu. Vì yêu đoàn tàu từ nhỏ mà tụi tôi làm đến bây giờ” - tài xế Tâm nói.

Trong hành trình từ Sài Gòn ra miền Trung, chặng từ ga Sài Gòn đến Mương Mán (1/3 quãng đường) là khó khăn nhất vì phải leo dốc Trảng Bom. Đối với các loại đầu máy như: D13E do Ấn Độ sản xuất, D19E của Trung Quốc, chuyện lên con dốc này là bình thường, nhưng với đầu máy cũ của Mỹ, tổ lái phải vất vả điều khiển. Tới ga Trảng Bom, tàu dừng để tránh tàu SE2. Lái chính lấy sổ ghi lại nhật ký hành trình, lúc này là 21 giờ 4 phút. Sau 3 phút chờ đợi, nhân viên điều độ ga cho tàu chạy tiếp. Anh Chánh lại lấy sổ ghi vào. “Tổ lái bao giờ cũng có cuốn sổ tay, ghi nhật ký, chỉ thị của trực ban và các công việc khác liên quan đến giờ tàu đi, dừng” - lái chính giải thích. Ghi xong, tổ lái tàu sẽ “xuống ban” nghỉ ngơi, tổ lái tàu khác lên thay. Tới ga Nha Trang, tổ lái tàu này được xuống nghỉ và thay bằng tổ khác để đảm bảo an toàn và sức khỏe. Như vậy, trên hành trình dài hơn 700km từ Sài Gòn ra Quy Nhơn, sẽ có ba tổ lái thay phiên nhau làm nhiệm vụ.

Vị trí của lái chính

Ông Nguyễn Minh Tuấn - Phó giám đốc Xí nghiệp đầu máy toa xe Sài Gòn - cho biết xí nghiệp có 57 đầu máy, hơn 300 tài xế phục vụ cho các chuyến tàu từ Sài Gòn tới Diêu Trì (Bình Định), chiếm 1/3 quãng đường của ngành đường sắt. Một ngày sẽ có 6 đôi tàu khách TN, 3 - 4 đôi tàu địa phương, 3 - 5 đôi tàu hàng.

Một lái tàu sau khi tốt nghiệp CĐ nghề đường sắt, bắt buộc phải theo tàu học nghề trong 6 tháng. Sau khi kiểm tra nếu đạt yêu cầu, được làm phụ lái, qua hai cấp sát hạch (bậc 1, 2) mới được lái tàu chính. Quy trình đào tạo bắt buộc này trải qua 5 năm. Đến 55 tuổi, lái tàu sẽ được nghỉ hưu.

NHỮNG NGƯỜI CANH GIỮ XÁC CHẾT

So với các loại phương tiện khác, tuy có đường ưu tiên nhưng cánh tài xế đường sắt luôn phải đối mặt với sự thiếu ý thức của người dân bởi đường dân sinh giao cắt với đường sắt quá nhiều. Nhiều người chán sống còn “đón lõng” tàu hỏa đang chạy để lao người vào quyên sinh. Mỗi khi gặp sự cố hay tai nạn, những người làm công tác bảo vệ trên tàu phải lo giải quyết hậu quả còn đoàn tàu vẫn tiếp tục lao về phía trước, đảm bảo thời gian hành trình cho hành khách.

Đội bảo vệ trên tàu từ anh Toàn - đội trưởng, những nhân viên kinh nghiệm như anh Sang cho đến nhân viên trẻ như Thịnh (SN 1983) đều ít nhiều đối mặt với những vụ tai nạn không mong muốn của ngành đường sắt. Khi tai nạn xảy ra, bảo vệ và một nhân viên phải xuống tàu ngồi canh xác nạn nhân, chờ công an địa phương đến để khai báo thông tin. Trong khi chờ đợi, họ phải nhanh chóng mua nhang đèn, chiếu... sưởi ấm nạn nhân, để tránh những trận đòn của thân nhân người xấu số, dù nguyên nhân gây ra cái chết do nạn nhân bất cẩn, phóng xe, say xỉn hoặc tự tử khi tàu lửa đang đến rất gần. “Có những lần tôi phải ngồi canh xác giữa đồng không mông quạnh, hoặc dưới những tán rừng cao su tối thui. Lúc đầu thì sợ nhưng vì nhiệm vụ nên sau quen dần. Có đồng nghiệp khi xuống tàu giải quyết xong “sự cố”, trở về ga gần đó chờ bắt tàu khác đi về Sài Gòn thì đoàn tàu mới này lại xảy ra sự cố” - Thịnh tâm sự.

Ân cần với khách

Anh Chương, nhân viên tổ điện, từng chứng kiến nhiều bảo vệ đoàn tàu phải làm nhiệm vụ không mong muốn này. Cách đây một thời gian, một đoàn tàu vừa mới rú còi rời ga Sài Gòn, ra đến đường ray cạnh đường Nguyễn Văn Trỗi thì có hai mẹ con lao vào tàu lửa. Sau này tìm hiểu, các anh mới biết do buồn chồng nên người mẹ và đứa con gái đã tìm đến cái chết. Người mẹ tử vong ngay tại chỗ, cô con gái được cứu thoát. Có lần tàu tới ga Biên Hòa, một thanh niên đã nhảy vào tàu quyên sinh. Nhân viên bảo vệ phải dùng đèn pin để tìm xác nạn nhân giữa đêm mưa bão.
Ngày trước, lái tàu còn rất ngán ngại khi qua đoạn ngã ba TX Cam Ranh, Khánh Hòa. Lợi dụng tàu chạy chậm, nhiều người bán hàng rong đã đeo bám, nhảy qua cửa sổ rất liều lĩnh, có khi bị mất mạng khi đoàn tàu chui qua cầu sắt có cấu trúc rất thấp.

SỐNG TRÊN TÀU NHIỀU HƠN Ở NHÀ

Ngoài lái tàu, tổ nhân viên phục vụ hành khách hơn 10 người cũng có những tâm sự riêng. Đối với nhân viên tàu Thống Nhất, ký hiệu là SE và TN, mỗi chuyến đi từ Sài Gòn ra Hà Nội họ phải xa nhà 3 - 4 ngày, về nghỉ ngơi một vài ngày lại lên tàu. “Làm nghề vận tải nên nhiều năm, tụi tôi phải đón giao thừa trên tàu” - anh Ngô Ngọc Tạo, Trưởng tàu, cho biết. Giao thừa năm ngoái, có nhân viên đoàn tàu phải đón giờ khắc thiêng liêng này trong đêm tối vắng lặng khi tàu đến những vùng nông thôn. Họ khui sâm banh chúc mừng nhau cho vơi nỗi nhớ nhà.

Để chống lại nạn trộm cắp, trên các chuyến tàu do Xí nghiệp toa xe Sài Gòn quản lý đều có Đội an ninh tự quản. Ông Phạm Văn Bảy - Trạm phó Trạm công tác ga Sài Gòn nay là Phó phòng an toàn - cho biết ngoài nhân viên an ninh, các tàu đều có một phó tàu làm nhiệm vụ bảo vệ an ninh. Các nhân viên năng nổ sẽ được chọn lựa vào đội này. Khi xảy ra sự cố, nhân viên trên tàu sẽ nhanh chóng giải quyết, nhất là khi hành khách bị mất đồ đạc.

Anh Phạm Nam Giang đang tìm cách liên lạc với hành khách bị mất điện thoại

Vào tháng 2 vừa qua, chị Phạm Thị Quyên, phóng viên Đài PT-TH tỉnh Bình Phước, lên tàu TN3, từ Nam Định tới TP. Hồ Chí Minh đã để quên giỏ xách, trong đó có máy ảnh, laptop trị giá 30 triệu đồng cùng nhiều giấy tờ khác. Chị Quyên đã gặp Trưởng tàu Tăng Văn Thống trình bày. Anh Thống lập tức liên lạc về ga Nam Định và giỏ xách được tìm thấy, trả lại cho khổ chủ.  Ngày 10-3, tàu SE4 xuất phát từ ga Sài Gòn, đến ga Nha Trang nhân viên toa 6 phát hiện tại giường 10 có một chiếc ví nam (trong có passport tên Kurosawa, quốc tịch Nhật Bản, thẻ ATM, thẻ lên máy bay và nhiều tiền) liền tìm mọi cách trả lại cho khách.
Kỹ sư Đoàn Long - Giám đốc Xí nghiệp toa xe Sài Gòn - cho biết trước đây nếu nhân viên nhặt được tài sản của khách bỏ quên, trưởng tàu sẽ lập biên bản, đưa xuống ga nhưng hiện nay quy định của các đoàn tàu là phải tìm mọi cách liên lạc để trả lại cho khách thông qua CMND trong ví. Có lần, nhân viên phải gọi về tận An Giang. Trên chuyến tàu SQN2 ngày 19-4-2011 (từ Sài Gòn ra Quy Nhơn), hành khách Lê Việt Tiếng (ngụ tiểu bang North Carolina, Hoa Kỳ) về thành phố Nha Trang thăm người thân. Rạng sáng 20-4, khi đoàn tàu dừng lại ga Nha Trang (Khánh Hòa), ông Tiếng bước xuống ga. Được một lúc, ông tá hỏa khi phát hiện mình bỏ quên hai bìa tài liệu đựng 2.000 đôla và 8 triệu đồng cùng hộ chiếu và một số giấy tờ tùy thân trên tàu. Đang buồn vì bỗng nhiên bị mất tài sản thì chỉ vài tiếng sau, ông Tiếng nhận được điện thoại từ anh Nguyễn Bá Bằng (nhân viên kiểm soát vé của Xí nghiệp toa xe Sài Gòn) liên hệ để trả lại tiền, giấy tờ mà ông đã bỏ quên. Ông Tiếng tâm sự: “Tôi không nghĩ là tài sản lại trở về với mình, vì trên tàu người ra người vô đông đúc, ai lấy cũng chẳng biết. Tôi vô cùng xúc động vì nhân viên của đường sắt Việt Nam không tham của rơi”.

Trên chuyến tàu từ Sài Gòn ra Quy Nhơn vào một đêm giữa tháng 6, chúng tôi bắt gặp một tình huống như vậy của Trưởng tàu Phạm Nam Giang. Khi xuống ga Tuy Hòa, một vị khách bỏ quên chiếc điện thoại Motorola. Giá trị chiếc điện thoại không lớn tuy nhiên nghĩ đến việc hành khách sẽ mất nhiều số điện thoại quan trọng nên trưởng tàu Giang lục từng số điện thoại trong danh bạ để xác minh tên vị khách. Qua nhiều nỗ lực, vị khách được xác định là Nguyễn Hùng Vương, 35 tuổi, quê ở thị xã Long Khánh, Đồng Nai, đi công tác ở Phú Yên thì bị rớt điện thoại. Ngày hôm sau, trên đường từ Quy Nhơn vào lại Sài Gòn, tổ tàu này đã tìm cách trả lại tận tay chiếc điện thoại cho anh Vương. Nhận được điện thoại, anh Vương không ngớt lời khen ngợi nhân viên đường sắt.

ĐỂ CÁC ĐOÀN TÀU NGÀY CÀNG SẠCH ĐẸP

Kỹ sư Đoàn Long cho biết, việc đặt tên cho các đoàn tàu là theo hành trình: tàu S (suốt) - E (Express, nhanh) - SE. Đến nay, đã có các đội tàu SE 3, 4, 1, 2, 5, 6, 7, 8 và TN1, 2. Từ ga Hà Nội vào TP. Hồ Chí Minh, tàu sẽ mang số lẻ, chẳng hạn SE1, nhưng khi về lại thủ đô sẽ mang số chẵn. Vào các dịp lễ, Tết như 30-4 vừa qua, có chín đội tàu được tăng cường là: QN1, PT1 (Sài Gòn đi Phan Thiết), NT7 (Sài Gòn đi Nha Trang)...

Trước sự phát triển vượt bậc của các loại hình vận tải, đường sắt cũng phải thay đổi để thu hút “thượng đế”. Mục tiêu của Xí nghiệp toa xe Sài Gòn “sự hài lòng của hành khách là thành công của chúng tôi” được xây dựng từ năm 2005 - 2006. Trong những năm qua, xí nghiệp đã quyết tâm thay đổi bộ mặt của đường sắt bằng những đoàn tàu vệ sinh sạch sẽ. Xí nghiệp còn yêu cầu nhân viên phải có cái tâm trong sáng, ăn mặc đẹp, chào khi khách đến, cười tiễn khách đi.

Hằng năm, xí nghiệp thường tổ chức các đợt thi đua tùy theo chủ đề như: thi đoàn xe sạch, thi hoán cải trong xưởng, tăng cường chất lượng phục vụ. Đơn vị này còn có sáng kiến thưởng nóng nếu hành khách khen nhân viên có hành động đẹp. Chẳng hạn ở ga Nha Trang, nhân viên tự nguyện lau tay vịn lên xuống toa tàu được khách khen. Việc này được nhân rộng cho các đoàn tàu khác rồi trở thành quy định, nếu không làm theo sẽ bị kỷ luật.
Trong thư cảm ơn gửi ngành đường sắt, bà Nguyễn Thị Tuyết, 67 tuổi, ngụ TP. Vinh, Nghệ An, kể lại: “Ngày 6-1-2012, tôi đi tàu SE5 từ Hà Nội về Vinh, ở toa 10. Tôi là bệnh nhân đi bệnh viện ở thủ đô về quê, tuổi cao sức yếu nên bị rớt vé tàu. Khi tàu chuẩn bị chạy, các nhân viên đã linh hoạt đối chiếu lời khai của tôi, giấy CMND với danh sách hành khách mà các anh có, tạo điều kiện cho tôi được đi tàu. Tôi không biết làm gì nên lấy 100 nghìn đồng ra đưa các anh để cảm ơn nhưng các anh từ chối...”.

Nhân một lần đi tàu hỏa Việt Nam, ông Tageldin - Phó chủ tịch Công đoàn đường sắt Ai Cập - cho biết tính kỷ luật của ngành đường sắt Việt Nam thật tuyệt vời, thái độ phục vụ và chăm sóc hành khách rất tốt. “Chúng tôi mong rằng Việt Nam sẽ ngày càng phát triển, tiến bộ, đặc biệt là ngành đường sắt”.
---------------------------------------------------------------------------------------------------
Công ty hành khách Sài Gòn gồm các đơn vị: Xí nghiệp toa xe Sài Gòn, các ga loại 1 (ga Sài Gòn, ga Diêu Trì...), Xí nghiệp vận tải đường sắt Sài Gòn, Xí nghiệp dịch vụ ăn uống... Xí nghiệp toa xe Sài Gòn cho biết, đơn vị này có 500 nhân viên, được giao quản lý và sử dụng 463 toa xe, trong đó có 434 toa xe khách, 25 toa hành lý, 4 toa xe chuyên dụng tuyến Đà Lạt - Trại Mát. Các toa xe đã sử dụng gần 30 năm, cũ kỹ xuống cấp nên công tác sửa chữa để đảm bảo tuyệt đối an toàn là nhiệm vụ quan trọng nhất.
---------------------------------------------------------------------------------------------------