(ĐSCT) Đến Đông Hà, khó khăn lắm chúng tôi mới tìm ra di tích cảng quân sự Đông Hà (nằm ở bờ nam sông Hiếu, thuộc phường II) vì nhiều người, nhất là thanh thiếu niên không biết. Đây là di tích được Bộ Văn hóa - thông tin (nay là Bộ VH, TT & DL) xếp hạng quốc gia theo Quyết định số 236/QĐ-VH ngày 12-12-1986.

Năm 1967, Tổng tư lệnh quân viễn chinh Mỹ ở Việt Nam, tướng Oét-mô-len đưa một trung đoàn tàu cuốc nạo vét sông Hiếu, đoạn từ Cửa Việt lên Đông Hà, sau đó xây dựng cảng quân sự trên sông này. Cảng rộng khoảng bốn héc ta, không có cầu cảng mà thay thế bằng một bãi đổ hàng đúc bằng bê tông cốt thép nằm sát bờ, cách mặt nước ba mét.

Khi Đông Hà được giải phóng (28-4-1972), cảng quân sự được chính quyền cách mạng kiểm soát. Từ đầu năm 1973 đến trước tháng 4-1975, cảng là nơi chuyển hàng ngàn, vạn tấn vũ khí, đạn dược, thuốc men, nhu yếu phẩm từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam, góp phần quan trọng vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất Tổ quốc. Sau năm 1975, cảng Đông Hà sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế nhưng ở quy mô nhỏ. Do không được nạo vét, nâng cấp nên hiện nay lòng sông bị cạn dần, tàu có trọng tải lớn không vào được. Hệ thống bến bãi, kho chứa, bốc xếp gần như không còn. Diện tích cảng bị thu hẹp dần trước xu hướng đô thị hóa. Cảng là nơi để một số cá nhân, công ty chứa vật liệu xây dựng. Một số lô cốt, bến bãi trên cảng không được quy hoạch, trùng tu tôn tạo nên dần trở thành phế tích và là nơi lý tưởng cho các đối tượng nghiện ngập hút chích.

Được coi là hình ảnh biểu trưng cho Đông Hà, Quảng Trị về một thời chiến tranh hào hùng, tuy nhiên di tích nhà ga, lô cốt Đông Hà đã bị xóa sổ từ lâu. Những dấu tích còn lại không được bảo vệ chu đáo nên đang bị xuống cấp nhanh chóng.

Ngày 2-10-1908, Pháp xây dựng tuyến đường sắt Huế - Đông Hà dài 70km. Năm 1927, tuyến đường sắt Đông Hà - Đồng Hới được hoàn thành. Từ đây, ga Đông Hà trở thành đầu mối giao thông quan trọng đi các tỉnh, thành trong cả nước và ngược lại. Sau ngày đất nước thống nhất (năm 1976), ga Đông Hà được xây dựng tại phường Đông Lễ. Khu vực nhà ga cũ nay là khu dân cư và giao điểm của các đường Hùng Vương, Lê Quý Đôn, Trần Hưng Đạo, Trần Phú. Còn lô cốt thì bị đập phá từ năm 1993 do nhu cầu mở rộng ngã tư nối đường Trần Hưng Đạo, Lê Quý Đôn và Hùng Vương. Dấu tích lịch sử hào hùng một thời nay bị xóa sổ. Tháng 4-2007, thị xã Đông Hà dựng bia di tích và trưng bày chiếc xe tăng và một thiết giáp (nguyên đặt dưới lô cốt cũ) nhưng vị trí đặt hai chiếc xe này hiện cách xa lô cốt cũ tới hơn trăm mét. Hai chiếc xe không được che chắn, bảo vệ nên đã bị rỉ sét và bị những người ý thức kém vứt rác, viết vẽ bậy, trông rất phản cảm. Ngoài ra, một số di tích khác như nhà vòm sân bay quân sự, cầu sắt Đông Hà, hệ thống giếng Chăm... cũng chưa được quan tâm bảo vệ, trùng tu đúng mức.

Thiết nghĩ, các cơ quan chức năng và chính quyền thành phố Đông Hà cần có phương án quy hoạch, đầu tư, tôn tạo các di tích lịch sử đang bị xuống cấp để giữ gìn và giáo dục cho các thế hệ mai sau.