Ba mươi tháng tư không chỉ là ngày kết thúc cuộc chiến tranh kéo dài suốt ba thập niên của nhân dân ta chống hai kẻ thù xâm lược vào loại sừng sỏ trên thế giới này. Có thể hiểu rằng ba mươi tháng tư đích thực là ngày chấm dứt cuộc chiến kéo dài hơn cả trăm năm trên đất nước này, nếu kể từ sự có mặt của bọn thống trị là thực dân Pháp. Và cũng từ cuộc Cách mạng Tháng Tám khởi nghĩa thành công vào năm 1945, chiến thắng ba mươi tháng tư chấm dứt chế độ phong kiến kéo dài trên mấy ngàn năm. Ba mươi tháng tư không chỉ đem lại niềm vui chiến thắng cho những con người Việt Nam yêu nước mà còn đem lại niềm vui cho nhiều quốc gia từng chịu áp bức, thiệt thòi trên thế giới này. Chỉ sau chiến thắng Điện Biên, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đến Nam Tư, Người được chào đón bằng 100 phát đại bác, như về sau này, khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp - bấy giờ là Phó thủ tướng - sang thăm một nước cộng hòa ở Trung Phi cũng được 100 phát đại bác đón chào. Sự kiện vượt qua nghi lễ bắn 21 phát đại bác chào mừng các vị nguyên thủ quốc gia chưa hề xảy ra trên thế giới này. Trong một bài viết đăng trên tờ báo Sao Mai, Tổng bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Anh có câu: “...Chúng ta chào mừng nhân dân Việt Nam anh hùng. Toàn thế giới sẽ mãi mãi mang nợ nhân dân Việt Nam”. Cũng như Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Ý phát biểu: “...Toàn thế giới chịu ơn lớn đối với nhân dân Việt Nam. Các lực lượng tiến bộ và hòa bình khắp năm châu đều chịu ơn đó. Qua tấm gương và cuộc đấu tranh của các đồng chí, họ đã nhận được một bài học về nhân phẩm, về lòng dũng cảm, về sự thống nhất lý tưởng và sáng suốt về chính trị, đó là một đóng góp lớn lao vào việc đào tạo cả một thế hệ được vinh dự cao cả gọi là “Thế hệ Việt Nam””.

Quân giải phóng chiếm dinh Độc Lập (30-4-1975)

Để có được chiến thắng vĩ đại ấy, dân tộc chúng ta đã phải chịu biết bao gian khổ, hy sinh từ những thế lực hết sức bạo tàn. Một bác sĩ Mỹ, từng tham chiến ở Việt Nam, đã ghi nhận rằng: “Với một đất nước chỉ có diện tích bằng ba lần bang Massachusetts của Mỹ, Hoa Kỳ đã dùng trên 15 triệu tấn bom đạn các loại rải xuống Việt Nam, hơn gấp bốn lần số bom đạn sử dụng trên các chiến trường trong Thế chiến thứ II, và tương đương với 600 quả bom nguyên tử mà Mỹ đã thả xuống Hiroshima. Theo ước tính, có khoảng 20% số bom đạn, chất nổ mà Mỹ đã thả xuống và gài lại đến nay vẫn chưa nổ. Những bãi mìn cài đặt trong chiến tranh hiện vẫn còn. Những quả bom, mìn chưa nổ này có thể phát nổ bất cứ lúc nào chỉ vì một lát cày của người nông dân hoặc vài bước chân của các em nhỏ hiếu kỳ. Theo các nguồn ước tính khác, cho đến hôm nay, vẫn còn từ 20 triệu đến 35 triệu hố bom ở Việt Nam. Những hố bom chứa đầy nước trong mùa mưa là mầm mống gây bệnh sốt rét ở các vùng quê” (trích trong tác phẩm Không thể chuộc lỗi (Failure to atone) của một bác sĩ Mỹ từng tham chiến ở Việt Nam - Allen Hassan - do Lê Đình Bi và Nguyễn Văn Phước dịch, Nhà xuất bản Trẻ ấn hành).

Và với khối lượng súng đạn như thế, quân đội Hoa Kỳ đã tàn sát trên 3 triệu người Việt Nam, mà không hề bị lên án là diệt chủng. Bí mật Lầu Năm Góc, do một trí thức Hoa Kỳ trung thực, dũng cảm - là Daniel Elsberg - đem công khai hóa từ năm 1972, đã nói rằng tất cả luận điệu về chuyện miền Bắc Việt Nam xâm lược miền Nam, về cuộc nội chiến ở tại Việt Nam, và sự bảo vệ chính thể tự do ở Nam Việt Nam... đều là những chuyện dối trá, đặt bày để hòng che đậy dã tâm xâm lược của Mỹ, chứ chẳng có quốc gia nào ở miền Nam Việt Nam, do vậy không hề có nội chiến nào trên đất nước này ngoài một dân tộc đứng lên đánh đuổi ngoại xâm để bảo vệ nền độc lập và sự thống nhất của đất nước. Sau khi lưu vong sang Mỹ được khoảng hai năm (1977) tướng Nguyễn Cao Kỳ - người từng giữ những vị trí chóp bu trong chế độ ngụy quyền - đã rất trung thực trả lời Kênh 3 đài BBC như sau: “Đúng như Việt Cộng tuyên truyền, chúng tôi thực sự chỉ là bù nhìn, tay sai của Mỹ”.

Ngay như chất độc da cam đã được Hoa Kỳ rải xuống miền Nam Việt Nam trong suốt 10 năm - gọi là chiến dịch Ranch Hand - cũng làm cho những người còn lương tri trên thế giới này phẫn nộ. Suốt thời gian khoảng 10 năm ấy, Mỹ đã rải khoảng 75 triệu lít (quy ra là 91 triệu kilôgram) chất độc da cam, “kẻ sát thủ giấu mặt và tàn bạo nhất đối với quyền “được sống của con người”... Về mặt lý thuyết, chỉ cần một thìa cà phê dioxin có thể gây chết chóc cho một thành phố có 8 triệu dân. Không cần số lượng nhiều hơn, chỉ với 170kg là quá dư thừa để gây chết chóc cho cả nhân loại trên trái đất này... Theo Bộ Quốc phòng Mỹ, các công ty hóa chất Hoa Kỳ đã bán một lượng 170kg dioxin để sử dụng trong cuộc chiến tranh hóa học ở miền Nam Việt Nam” (bác sĩ Allen Hassan “Không thể chuộc lỗi”). Có lẽ con số tổng kết gần đây về nạn nhân của chất độc này, ở tại Việt Nam, là 4 triệu 800 người với đủ thứ quái thai, dị tật vẫn là quá ít so với thực tế, chưa kể nhiều vạn con người đã chết vì chất độc này, ở trong thời chiến, và những nạn nhân - hiện nay - sẽ còn tiếp tục di lụy cho nhiều thế hệ kế tiếp. Cùng với con người, thiên nhiên cũng bị thương tổn nặng nề. “Hơn 2 triệu hécta rừng nội địa và rừng ngập mặn bị chất độc hủy hoại khó được phục hồi hoặc chậm phục hồi, tính đa dạng sinh học bị suy giảm, một số động vật quý hiếm bị hủy diệt hoặc giảm sút... Hiện nay, gần 40 năm sau vẫn còn những vùng gọi là “vùng nóng” như ở sân bay Đà Nẵng, Biên Hòa, Phù Cát, dioxin còn ở mức cao gấp hàng trăm lần nồng độ cho phép...” (Trịnh Ngọc Thái “Nỗi đau vẫn còn đó”). Trong một bài báo, bác sĩ Ngô Văn Quỹ viết: “Đây thực sự là một cuộc chiến tranh hóa học cực kỳ dã man tàn bạo, diễn ra trên một quy mô rộng lớn chưa từng thấy, trong một thời gian kéo dài chưa từng thấy trong lịch sử nhân loại”.

Kể cho hết những đau khổ, thiệt thòi, những tổn thất và di lụy của cuộc chiến có lẽ nhiều ngàn trang giấy vẫn chưa là đủ. Ngoài những chiến sĩ hy sinh trên các chiến trường, còn biết bao người gởi xác trên dãy Trường Sơn hay là vùi thây dưới đáy biển, bao người bị giết trong ngục tù, trong sự bố ráp, trong những mưu sát thầm kín, và biết bao nhiêu thường dân phải chịu khủng bố, hy sinh lớn lao như thế, có người nghĩ rằng chúng ta đã trả cái giá quá đắt cho nền độc lập và sự thống nhất của quê hương này. Nhưng rõ ràng là dân tộc chúng ta không thể tìm được giá nào rẻ hơn, một khi bè lũ đế quốc đã có quyết tâm muốn bắt chúng ta quỳ gối đầu hàng. Gần một thế kỷ bị bọn thực dân thống trị, bao nhiêu phong trào yêu nước với bao nhiêu cuộc đấu tranh đã bị đàn áp, vùi dập, bao nhiêu con người yêu nước đã hy sinh, hoặc dưới máy chém, hoặc trong ngục tù. Muốn được cái “giá rẻ” phải chăng là cứ mãi làm nô lệ?

Và chiến thắng của chúng ta tất nhiên là do nhiều yếu tố tạo thành. Ngoài một truyền thống ngoan cường qua mấy ngàn năm liên tục đối kháng với những kẻ thù xâm lược, dân tộc Việt Nam có một lãnh tụ vĩ đại. Người đã tìm được con đường cứu nước thích hợp trong hoàn cảnh mà cuộc tranh đấu cho sự tự do, độc lập của một dân tộc không còn bó hẹp ở trong khuôn khổ quốc gia, và sự tập hợp lực lượng đòi hỏi có sự gắn kết, động viên từ lý tưởng sống thực sự cao cả. Với lòng yêu nước nhiệt thành cùng một trí lực thông minh tuyệt vời cộng với ý chí sắt thép, Người đã có sự uyên bác toàn diện qua những năm dài trải nghiệm xuyên suốt bốn biển, năm châu, và đã xây dựng lực lượng, tranh thủ thời cơ, vận dụng sáng tạo quan điểm chủ nghĩa xã hội vào thực tiễn của đất nước. Người là Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã cùng với tổ chức Đảng do Người xây dựng, chuyển hóa tiềm năng dân tộc thành một sức mạnh phi thường.

Chủ tịch Hồ Chí Minh hiểu rõ chiến thắng lớn lao của dân tộc mình, ngoài nội lực dân tộc, còn nhờ ở sự hỗ trợ của các đất nước anh em trong phe xã hội chủ nghĩa cùng với nhân dân thế giới yêu chuộng hòa bình, trong đó có phần đóng góp tích cực của nhân dân Hoa Kỳ. Tổng bí thư Đảng Cộng sản Hòa Kỳ - Gớt Hơn - đã nói về Người như sau: “...Đồng chí Hồ Chí Minh là một lãnh tụ thế giới vào lúc lịch sử loài người đang ở bước ngoặt có tính chất cách mạng nhất. Đồng chí là một nhà kiến trúc và tạo hình làm nên quá trình cách mạng thế giới. Người am hiểu một cách vô cùng sáng suốt phương hướng và mục tiêu của quá trình đó. Người biết rõ động lực và sức mạnh của nó. Bao trùm lên tất cả, đồng chí Hồ Chí Minh là một lãnh tụ Mác-xít - Lê-nin-nít của giai cấp công nhân. Cả loài người sẽ đời đời trân trọng giữ gìn những cống hiến của Người vào kho tàng chủ nghĩa Mác”. Và Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Xu-đăng phát biểu: “...Dưới sự lãnh đạo của đồng chí Hồ Chí Minh, nhân dân Việt Nam anh em đã trở thành trung tâm chú ý của toàn thể loài người tiến bộ, của tất cả các lực lượng dân chủ và hòa bình yêu chuộng tự do, đã trở thành tấm gương kiệt xuất của chủ nghĩa anh hùng trong lịch sử của chúng ta hiện nay”. Khi được tin Người vĩnh viễn đi xa, quyền Chủ tịch Đại hội Dân tộc Nam Phi là O. R. Tam Bô khẳng định: “...Ngay từ lúc còn sống, đồng chí Hồ Chí Minh đã trở thành một thần thoại và nguồn cổ vũ đối với hàng triệu người bị áp bức trên toàn thế giới. Trọn đời mình, đồng chí Hồ Chí Minh là một lãnh tụ nổi bật ở hàng đầu trong phong trào công nhân quốc tế”.

Chúng ta nhớ lại câu thơ của thi hào Tagore: “Khi ta ra khỏi chân núi ta mới thấy được núi cao”, song với chiến thắng rất vĩ đại này dầu đã có một khoảng cách thời gian gần bốn thập niên song hẳn rất nhiều con người đã từng tham gia qua hai cuộc chiến và còn hiện diện cho đến hôm nay vẫn không thể nào nhìn thấy hết được chiều cao của núi. Bởi lẽ, đỉnh núi quá cao, vượt khỏi tầm nhìn của những cặp mắt bình thường, đồng thời vẫn còn những áng mây mờ cố tình che phủ. Đó là mây mờ của sự dốt nát, của sự nghịch thù và kể cả sự phản bội. Nhưng dầu thiển cận đến mức độ nào vẫn không làm sao phủ nhận cuộc chiến ba mươi năm qua của dân tộc Việt là sự đối đầu giữa hai lực lượng cùng hai khát vọng. Hai lực lượng ấy, một bên là một dân tộc nhỏ yếu, lạc hậu, bị bọn ngoại bang thống trị nạo vét tận cùng xương tủy gần 100 năm, một bên là hai cường quốc sừng sỏ gồm thực dân cũ và thực dân mới cấu kết trong một mưu đồ xâm lược. Về hai khát vọng, một là khát vọng vươn lên của những con người bị chà đạp muốn giành lại sự tự do, được lý tưởng sống cao cả tiếp lực, đó là bình đẳng, yêu thương, tôn trọng lẫn nhau giữa những con người, một bên là khát vọng chiếm đoạt của những thú tính muốn dùng quyền lực bản năng thống trị thế giới, dầu phải mua bằng bao nhiêu sinh mạng đồng loại.
Và điều hiện nay còn khiến nhiều người băn khoăn là dầu đã có một sự đầu tư công sức gần mười năm qua của một tập thể gồm những con người đã có vai trò chủ chốt trong cuộc chiến đấu trường kỳ mấy thập niên qua để hoàn thành bộ Lịch sử Nam Bộ kháng chiến gần 5.000 trang, nhưng về văn học chưa có một tác phẩm nào có chất lượng cao thể hiện một cách tổng quát về cuộc chiến thắng vĩ đại của dân tộc mình để làm món ăn tinh thần quý giá cho thế hệ trẻ. Rất nhiều nhà văn từng là chiến sĩ trong hai cuộc chiến, nay đã đi xa, và những lớp người còn lại hẳn không có đủ điều kiện để nhìn thấy hết chiều cao của núi và không được sự đầu tư dài ngày cho một công trình như thế...