Những thước phim của họ được mang về các cơ quan Tuyên huấn, đến Thủ đô Hà Nội còn vương máu của những người đã ngã xuống. Hầu hết họ hy sinh ở tuổi còn rất trẻ, với mơ ước sâu thẳm, mong những thước phim tư liệu mà họ đổi bằng máu được trường tồn, được nhiều người biết đến. Và thật vậy, lịch sử Điện ảnh Cách mạng Việt Nam nói chung và Nam Bộ nói riêng đã ghi nhận những bộ phim tư liệu, tài liệu quý báu của một thời giữ nước.
Những phim tư liệu lịch sử thời ấy thực sự là những báu vật cho đời sau, từ "Trận Mộc Hóa" - bộ phim chiến sự đầu tiên của Khu 8, các nhà làm phim Mai Lộc, Khương Mễ, Vũ Sơn đã ghi lại những hình ảnh độc đáo của cuộc kháng chiến Nam Bộ. Nếu không có họ, làm sao chúng ta tận mắt chứng kiến những đợt xung phong anh dũng của những người lính vệ quốc đầu tiên, viên đồn trưởng Bertrand đầu hàng trong trận Mộc Hóa... Để có được "chiến công" làm nức lòng quân dân, khiến bà con ào ào đi xem phim "Trận Mộc Hóa" trên bờ kênh Dương Văn Dương và tiếp theo những kỳ tích khác; tổ Nhiếp - Điện ảnh Nam bộ đã vượt qua muôn vàn khó khăn, thiếu thốn, hiểm nguy.
Nhà báo Wilfred Burchett (thứ hai từ trái) và Madeleine Riffaud (thứ ba từ trái) thăm Xưởng phim Giải phóng năm 1965. Ảnh tư liệu
Và theo cách nói của họ "Khó khăn xuất hiện, sáng tạo vượt lên". Để đối phó với sự rình rập, tiêu diệt của kẻ thù, những nhà làm phim đã phải chôn đồ nghề xuống bùn, đã tráng phim trực hình ngay trong lòng địch, vượt qua đồn bót địch chở nước đá về phục vụ việc in tráng phim bằng guồng inox trong thùng gỗ có chèn nước đá, đã biết cách tráng phim trực hình không cần điện, nhiều phim được in bằng đèn măng xông... Chiếc ghe buồng tối của đạo diễn Khương Mễ đã phải luồn lách tránh tầm bom na-pan của địch. Và máu họ đã đổ xuống cho những thước phim đầu tiên, từ người tiếp liệu tận tụy, cho đến những nhà quay phim dũng cảm...
Song hành cùng sự nghiệp kháng chiến, những nhà làm phim Nam Bộ tiếp tục lập nên những kỳ tích. Thật quý báu biết bao khi ngày nay chúng ta còn có được những thước phim sống động về những ngày cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ, với những hình ảnh "không trở lại trong lịch sử", về trận Ấp Bắc, những ngày đồng khởi, những du kích Củ Chi, đội nữ pháo binh, những bờ vai con gái vác đạn giữa cánh đồng mùa nước nổi, những chiến dịch rầm rập bước chân người, những chiến thắng vang dội, những hình ảnh Mậu Thân ngay trong lòng phố Sài Gòn, những người con gái, con trai đẹp nhất trên "đường ra phía trước", chân dung những tướng lĩnh oai phong mà gần gũi, yêu thương; những người lính với nụ cười rạng rỡ bởi với họ "đời đẹp nhất là đời đi chiến đấu", cả những góc khuất số phận, mồ hôi, nước mắt đọng trên những nếp nhăn của bà mẹ khóc con hy sinh, những đau thương, tổn thất...
Trong cuộc kháng chiến, Miền Bắc là hậu phương lớn của Điện ảnh Cách mạng Miền Nam, nơi chi viện sức người, sức của cho Điện ảnh Nam Bộ, nơi lưu trữ những thước phim tài liệu thấm máu từ các miền đất nước gửi về. Sự quý báu của những thước phim tài liệu năm ấy chính ở sự chân thật, không dàn dựng, được ghi lại một cách trung thực từ những trái tim nóng bỏng. Mỗi nhà quay phim, đạo diễn, biên kịch năm ấy là những chiến sĩ. Họ đã vượt qua hiểm nguy, cái chết để ghi lại lịch sử, đã nỗ lực giữ lại lịch sử bằng mọi khả năng có thể.
Kỹ thuật tráng phim bằng guồng inox trong thùng gỗ có chèn nước đá là kỳ tích của Điện ảnh Bưng Biền - điện ảnh không có điện. Ảnh tư liệu
Từ tổ Nhiếp - Điện ảnh Nam Bộ ở bưng biền trong kháng chiến chống Pháp, trong kháng chiến chống Mỹ đã có những xưởng phim giữa rừng biên giới hay căn cứ khu 8, khu 9, Miền Trung... sẵn sàng cho ra đời những bộ phim nóng hổi hơi thở chiến đấu. Và nhiều thước phim có một hành trình dài dằng dặc, được đưa ra Miền Bắc làm hậu kỳ và quay trở lại phục vụ chiến trường, làm ngời sáng hình ảnh đất và người của một "Miền Nam anh dũng"... Những xưởng phim trong rừng năm ấy đã làm những nhà báo quốc tế Wilfred Burchett, Madeleine Riffaud vô cùng kinh ngạc và ngưỡng mộ. Ngày ấy đội ngũ làm phim cũng ngày càng đông đảo, hùng hậu; từ nguồn kháng chiến cũ, từ nội thành Sài Gòn vào, những nhà làm phim được đào tạo ngay trong lòng đất mẹ đến những đạo diễn, quay phim được học hành bài bản từ Miền Bắc vượt Trường Sơn vào Nam...
Họ đã làm nên diện mạo độc đáo của Điện ảnh Cách mạng Nam Bộ. Những thước phim từ các chiến trường nóng bỏng năm ấy đã góp phần làm nên những giải thưởng "Bông sen vàng, "Bông sen bạc", "Bồ câu vàng"... trong các Liên hoan phim trong nước và quốc tế. Nhưng điều đáng quý hơn nữa, những người làm Điện ảnh Cách mạng Nam Bộ thời ấy đã ghi được những hình ảnh làm lay động hàng triệu trái tim con người. Những thước phim ấy đã động viên, thôi thúc hàng triệu triệu người lao ra phía trước, được sống "một ngày bằng hai mươi năm" cho những cuộc xuống đường lịch sử...
Có cả hình ảnh phụ nữ trong buồng tối... Ảnh tư liệu
Máy quay ngày ấy cồng kềnh, nên khi tác nghiệp, những nhà quay phim là mục tiêu tiêu diệt hàng đầu của kẻ thù. Vì lẽ đó, hàng trăm nhà quay phim của Xưởng phim Giải phóng Nam Bộ, của Điện ảnh Quân Giải phóng Miền Nam, Điện ảnh Giải phóng Miền Trung..., được gọi chung là "Điện ảnh Cách mạng Nam Bộ" đã ngã xuống trên đường làm nhiệm vụ. Tôi rưng rưng dừng lại trước "danh sách Liệt sĩ điện ảnh hy sinh tại chiến trường Miền Nam" mà quyển "Lịch sử Điện ảnh Cách mạng Nam Bộ" đã trân trọng lưu giữ. Đó không chỉ là những người quay phim cháy bỏng tình yêu nghề nghiệp mà còn có những người dựng phim, chiếu phim, nhiếp ảnh, tiếp liệu...
Thật xúc động khi thấp thoáng sau những thước phim còn có hình ảnh những người phụ nữ làm việc trong buồng tối, những bà má dành ngôi nhà mình cho những thước phim ra đời. Đó không chỉ là những đạo diễn, quay phim nổi tiếng đã góp phần làm nên những bông sen rực rỡ mà còn là những con người làm công việc chuyên môn thầm lặng trong một góc rừng, đã ngã xuống vì bom pháo, biệt kích, rắn độc, sốt rét... Họ là những người con ưu tú của mọi miền đất nước, không chỉ là nam giới mà còn có những cô gái rất trẻ, cùng có chung niềm đam mê nghề nghiệp, đã góp phần làm nên những thước phim tư liệu quý báu để lại cho di sản điện ảnh đất nước...
Tác giả xem triển lãm "75 năm Điện ảnh Cách mạng Bưng Biền - Nam Bộ (15/10/1947 - 15/10/2022" tại Thư viện Quốc gia TPHCM
Thế hệ chúng tôi lớn lên sau chiến tranh, khi thực hiện những bộ phim lịch sử, gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm lại, mua lại những phim tư liệu quý báu ấy. Hầu hết đó là những phim nhựa, nằm trong các viện lưu trữ phim, Xưởng phim tài liệu Trung ương, Xưởng phim Quân đội... Thật dễ hiểu vì sao những nơi ấy rất giàu có khi nắm giữ rất nhiều những phim tư liệu chiến tranh quý báu, bởi Miền Bắc thời đó là hậu phương lớn của Điện ảnh Cách mạng. Nhưng đó cũng là nơi nhận lấy sứ mạng trĩu nặng trong việc giữ gìn, số hóa toàn bộ những thước phim lịch sử mà khi ẩm mốc, bị mất đi, cả dân tộc bị thiệt thòi.
Bộ đội và Nhân dân nô nức đi xem phim, năm 1949. Ảnh tư liệu
Nhiều năm trước, khi đọc quyển sách "Lịch sử Điện ảnh Cách mạng Nam Bộ", lòng tôi không khỏi dấy lên nỗi lo ngại. Với lòng yêu mến những thước phim lịch sử thấm máu bao chiến sĩ, tôi mong Nhà nước, những người làm công tác điện ảnh có kế hoạch cứu lấy những thước phim tài liệu này, bởi thời gian có sức công phá dữ dội. Tôi ao ước một ngày khi làm phim tài liệu về đề tài lịch sử, chiến tranh, việc tra cứu tư liệu, mua phim được dễ dàng. Tôi cũng ao ước một ngày những phim nhựa ấy dễ dàng chuyển qua dĩa, được đưa rộng rãi vào trường học, các cơ quan nghiên cứu lịch sử, giáo dục cho thế hệ trẻ, bởi những hình ảnh ấy tự thân đã có sức thuyết phục mạnh mẽ trái tim con người.
(CATP) Ra đời trong hoàn cảnh muôn vàn khó khăn của những ngày đầu cuộc kháng chiến chống Pháp, chỉ với lòng yêu nước và tinh thần Cách mạng, các nghệ sĩ - chiến sĩ điện ảnh bưng biền vượt qua mọi gian khổ, thiếu thốn, thử thách đã làm nên kỳ tích sản xuất ra hàng ngàn thước phim ghi lại những hình ảnh sống động cuộc kháng chiến Nam bộ. Cùng với Điện ảnh Đồi Cọ - Việt Bắc, Điện ảnh Bưng biền - Nam bộ đã đi vào lịch sử, tạo dấu ấn rực rỡ vào nền văn học, nghệ thuật Cách mạng bằng những thước phim quý báu.