Khi một xưởng may trên QL30 thuộc địa bàn tỉnh Đồng Tháp bốc cháy, ông Phạm Văn Nùng (thường gọi là Hai Nùng) cùng các thành viên đội chữa cháy tình nguyện mang 4 máy bơm đến hiện trường. Họ hút nước từ ao gần đó, liên tục phun làm mát và hỗ trợ khống chế đám cháy từ sáng đến chiều. Câu chuyện ở Đồng Tháp không phải trường hợp cá biệt. Ở nhiều vùng quê trên cả nước cũng có những đội chữa cháy do người dân tự lập đã được chính quyền và Công an ghi nhận, hỗ trợ.
Mạng lưới ứng phó từ cơ sở
Trong 6 tháng đầu năm 2026, cả nước xảy ra khoảng 1.500 vụ cháy, làm chết 49 người, bị thương 51 người, thiệt hại tài sản ước tính hơn 570 tỷ đồng. Cùng với đó là yêu cầu chấn chỉnh tình trạng hình thức trong hoạt động của lực lượng dân phòng, các mô hình "Tổ liên gia an toàn PCCC", "Điểm chữa cháy công cộng", gắn trách nhiệm cụ thể của Công an cấp xã trong việc duy trì các mô hình này hoạt động thực chất.
Tại Đồng Tháp, từ đầu năm đến tháng 10/2026, toàn tỉnh xảy ra 28 vụ cháy, làm 2 người chết, thiệt hại tài sản khoảng 4,7 tỷ đồng; nguyên nhân chủ yếu do sự cố điện, chiếm gần 90%. Bên cạnh tuyên truyền và kiểm tra, tỉnh chú trọng xây dựng lực lượng tại chỗ. Đến nay, Đồng Tháp đã thành lập 2.036 "Tổ liên gia an toàn phòng cháy, chữa cháy", 754 "Điểm chữa cháy công cộng" và 19 "Đội chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ tình nguyện", góp phần hình thành mạng lưới ứng phó nhanh ngay tại cơ sở khi có sự cố.
Đội tình nguyện được nhắc đến nhiều nhất thời gian qua ở Đồng Tháp là đội mang tên Hai Nùng ở xã Tân Thạnh. Ông Phạm Văn Nùng, sinh năm 1972, là một hộ kinh doanh nhỏ; ban đầu ông chỉ mua thiết bị chữa cháy để đề phòng sự cố cho gia đình. Năm 2021, ông mua một máy bơm Tohatsu đã qua sử dụng giá 85 triệu đồng; không lâu sau, một căn nhà cách đó khoảng 70m bốc cháy, ông đưa máy đến hỗ trợ và lửa được dập. Từ đó, ông tiếp tục đầu tư; có thiết bị phải đặt hàng nhiều tháng mới nhận được.
Máy bơm của đội tình nguyện Hai Nùng ở xã Tân Thạnh, Đồng Tháp
Tổng số tiền ông bỏ ra đến khoảng 1,5 tỷ đồng, trong số đó có 6 máy bơm công suất lớn, bơm khoảng 1.200 - 1.400 lít nước/phút, phun xa khoảng 30m và 34 vòi chữa cháy áp lực cao kèm bộ đàm để điều phối. Trong 5 năm, ông Nùng cùng người dân xung quanh đã tham gia dập 22 vụ hỏa hoạn trên địa bàn. Trong vụ cháy nhà bà Nguyễn Thị Bi vào tháng 3/2026, máy bơm của ông được đưa đến kịp thời, đám cháy được khống chế và không lan sang các hộ lân cận. Trong một vụ cháy gần công ty thủy sản ở khu vực Tam Nông, đội vận hành 2 máy bơm hết công suất trong khoảng 10 phút, góp phần cứu được căn nhà liền kề. Ông Nùng luôn nhắc các thành viên không được liều lĩnh: nếu đến sớm, đám cháy còn nhỏ thì cố gắng dập; nếu lửa đã bùng phát mạnh thì ưu tiên phun nước kìm hãm, ngăn cháy lan và nhường phần việc chuyên môn cho lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp.
Ở xã Hòa Lạc, huyện Phú Tân (cũ), tỉnh An Giang, đội chữa cháy tình nguyện hình thành sau vụ cháy năm 2015 tại ấp Hòa Hưng 1. Khi đó, do đường nhỏ hẹp, vụ cháy nằm sâu trong hẻm, xe chữa cháy chuyên dụng không thể tiếp cận và 4 căn nhà cùng toàn bộ tài sản bị cháy rụi. Những người nông dân góp sức chế tạo xe chữa cháy đầu tiên từ xe tuốt lúa gắn máy dầu và bồn nước 2.000 lít. Đến năm 2020, đội có 2 xe chữa cháy với bồn nước 2.500 lít và 4.000 lít, 36 thành viên túc trực 24/24 giờ, đã tham gia dập tắt 5 vụ cháy trong và ngoài địa phương; toàn bộ chi phí do thành viên và bà con đóng góp.
Tại thị trấn Lạc Dương (Lâm Đồng), một nhóm cựu quân nhân đã lập tổ tự quản hỗ trợ lực lượng chính quy trong PCCC và tìm kiếm cứu nạn, cứu hộ. Tháng 8/2018, UBND thị trấn khi đó ra quyết định chính thức thành lập Đội PCCC và tìm kiếm cứu nạn, cứu hộ tự quản từ tổ này; đội duy trì 44 thành viên thường xuyên, ngoài thiết bị tự mua còn được chính quyền trang bị thêm.
Chiều 21/5/2026, UBND phường Mỹ Tho, tỉnh Đồng Tháp, phối hợp với Công an phường và Phòng Cảnh sát PCCC và CNCH Công an tỉnh ra mắt "Đội chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ tình nguyện" khu vực cồn Tân Long, gồm các khu phố Thuận Hà, Tân Hòa, Tân Bình. Đội có 16 thành viên, hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, tự chủ về kinh phí, do cấp ủy, chính quyền quản lý, điều hành; nhiệm vụ là nắm tình hình, tuyên truyền người dân và doanh nghiệp chấp hành quy định PCCC, chuẩn bị sẵn sàng lực lượng, phương tiện để xử lý tình huống ngay từ cơ sở.
Đội PCCC và tìm kiếm CNCH tự quản tại Lạc Dương, Lâm Đồng
Chính quyền ghi nhận và đồng hành
Phát biểu tại buổi diễn tập phương án chữa cháy và CNCH quy mô cấp Công an tỉnh ngày 21/5/2026, Đại tá Trần Văn Tròn, Phó Giám đốc Công an tỉnh Đồng Tháp, đề nghị tiếp tục xây dựng, nhân rộng các mô hình tổ liên gia, điểm chữa cháy công cộng và đội chữa cháy tình nguyện. Ông đánh giá đây là những mô hình thiết thực, hiệu quả, đáp ứng chữa cháy kịp thời theo phương châm "bốn tại chỗ". Cũng trong dịp này, Phòng Cảnh sát PCCC và CNCH Công an tỉnh Đồng Tháp đã trao bình chữa cháy tặng đội cồn Tân Long.
Ở cấp xã, ngày 14/8/2026, UBND xã Tân Thạnh ra mắt Đội chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ tình nguyện Hai Nùng với 22 thành viên và đội được chính quyền hoàn tất thủ tục thành lập, tổ chức tập huấn. Theo Công an xã Tân Thạnh, hoạt động của đội góp phần nâng cao khả năng ứng phó sự cố tại chỗ của địa phương.
Xe của đội chữa cháy tình nguyện xã Hòa Lạc (Phú Tân, An Giang)
Sự ghi nhận đi kèm hỗ trợ cụ thể, các thành viên đội Hai Nùng được UBND xã hỗ trợ đồng phục, nón bảo hộ và giày. Công an xã thường xuyên hướng dẫn kỹ năng sử dụng bình chữa cháy xách tay, vận hành máy bơm, tháo lắp lăng, vòi chữa cháy và thực hành xử lý tình huống cháy tại khu dân cư. Đội đã trở thành lực lượng hỗ trợ đắc lực cho lực lượng Cảnh sát PCCC chuyên nghiệp. Trong khi đó, đội chữa cháy tình nguyện xã Hòa Lạc trước đó cũng được nhận khen thưởng của Cục trưởng Cục Cảnh sát PCCC và CNCH - Bộ Công an và luôn được Cảnh sát PCCC địa phương tập huấn, bồi dưỡng.
Hoạt động PCCC tự nguyện cũng được cụ thể hóa với các khung pháp lý hoàn chỉnh. Luật PCCC và CNCH số 55/2024/QH15, có hiệu lực từ 01/7/2025, Điều 39 quy định về PCCC, CNCH tình nguyện: đây là việc cá nhân tự nguyện đăng ký với Công an cấp xã nơi cư trú để thường xuyên tham gia; người tham gia được huấn luyện, bồi dưỡng nghiệp vụ. Khi cần thiết, lực lượng PCCC và CNCH đề nghị Công an cấp xã huy động những người đã đăng ký; Nhà nước có chính sách khuyến khích người dân tham gia. Điều 22 Nghị định 105/2025/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết: cá nhân đăng ký bằng văn bản với Công an cấp xã; người tham gia chịu sự điều hành, hướng dẫn, phân công, kiểm tra của Công an cấp xã và cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH, được huấn luyện. Nghị định khuyến khích cá nhân tự bảo đảm thiết bị bảo hộ, phương tiện. Người tình nguyện được hưởng bồi dưỡng, hỗ trợ khi tham gia chữa cháy như người được huy động; nếu bị tai nạn, bị thương, bị chết thì được hưởng chế độ tương ứng.
Làm sao để một đội chữa cháy tình nguyện của người dân hoạt động bền vững? Đây là câu hỏi mà ở nhiều quốc gia đã có câu trả lời. Ở Đức, Nhật Bản, Pháp hay Úc, lực lượng chữa cháy tình nguyện là bộ phận chính của cả hệ thống...