Ngân hàng Nhà nước nói gì về đề xuất giám sát phòng, chống "rửa tiền"?

Cần "hiểu đúng"

Theo NHNN, do hiểu chưa đúng giữa "Giám sát tổ chức (TCTD)" và "Giám sát/theo dõi cá nhân (khách hàng VIP, lãnh đạo, quản lý của TCTD): Thông tin dư luận Phòng chống rửa tiền với khách VIP, lãnh đạo NH; Đưa khách VIP, lãnh đạo NH vào diện giám sát chống rửa tiền; Những nhóm khách hàng đặc thù, khách hàng VIP, khách hàng ưu tiên... đều phải được thống kê và theo dõi riêng biệt.

Theo nội dung quy định tại dự thảo Thông tư: Căn cứ khoản 2 Điều 1 và khoản 2 Điều 2 dự thảo Thông tư, đối tượng giám sát của Thông tư này là các đối tượng báo cáo (tức các TCTD, chi nhánh NH nước ngoài, tổ chức trung gian thanh toán...) là các pháp nhân, hoàn toàn không phải là các cá nhân khách hàng hay cá nhân lãnh đạo NH.

Về thu thập thông tin cơ cấu tổ chức, mô hình quản trị, điều hành, kiểm soát tại đối tượng giám sát (bao gồm thông tin về Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc, Tỷ lệ sở, Ban kiểm soát, cổ đông lớn, quy mô vốn...): Đây là các thông tin mà các NH đang có trách nhiệm báo cáo tại Báo cáo giám sát an toàn vi mô theo quy định tại Thông tư 08/2022/TT-NHNN, Luật Tổ chức tín dụng và pháp luật về chứng khoán.

Đây là các thông tin cơ bản, tổng quan phục vụ việc giám sát và đánh giá về TCTD nhìn từ góc độ cơ cấu lãnh đạo quản lý, quy mô, cấu trúc của đơn vị. Thu thập số liệu là các chỉ tiêu đầu vào để đánh giá tổng thể rủi ro của đối tượng báo cáo, không thực hiện giám sát, không lập danh sách theo dõi khách hàng là khách VIP, PEP, khách hàng ưu tiên, khách hàng tổ chức hoạt động trong các lĩnh vực có rủi ro. Thông tin dư luận: "Những nhóm khách hàng đặc thù, khách hàng VIP, khách hàng ưu tiên và khách hàng tổ chức đều phải được thống kê và theo dõi riêng biệt"; "Dự thảo yêu cầu thống kê chuyên sâu số lượng khách hàng tổ chức đang hoạt động trong các lĩnh vực có mức độ rủi ro "rửa tiền" đáng quan tâm, gồm: Dịch vụ tài sản mã hóa, kinh doanh bất động sản, các đại lý bất động sản, kinh doanh kim loại quý, đá quý, trang sức, sòng bạc và trò chơi có thưởng...".

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Theo dự thảo Thông tư, các TCTD có trách nhiệm báo cáo về tổng số lượng khách hàng, được phân tách thành các nhóm theo các đặc điểm khác nhau (như các nhóm khách hàng cá nhân, khách hàng tổ chức, khách VIP, khách hàng là doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực được phân loại phục vụ mục đích giám sát phòng chống "rửa tiền" (PCRT) như tổ chức cung cấp dịch vụ chuyển tiền, kinh doanh ngoại tệ, sòng bạc, kinh doanh bất động sản, kinh doanh kim loại quý, đá quý và trang sức...).

Các thông tin cần báo cáo và cách phân loại thông tin được quy định trên cơ sở phương pháp luận và khuyến nghị của FATF và IMF, nhằm phục vụ việc đánh giá mức độ rủi ro của TCTD xuất phát từ đặc điểm hoạt động kinh doanh và khách hàng của các TCTD. Các thông tin về khách hàng, cổ đông, người quản lý và các chủ thể liên quan được thu thập làm dữ liệu đầu vào để phân tích, đánh giá bức tranh rủi ro tổng thể của đối tượng báo cáo, không có nghĩa các chủ thể này trở thành đối tượng giám sát riêng hoặc được mặc định là có rủi ro, vi phạm quy định về PCRT.

Việc mở rộng thêm các đối tượng từ lãnh đạo trong NH đến khách hàng VIP, các tổ chức trong những lĩnh vực có mức độ rủi ro "rửa tiền" đáng quan tâm thì sẽ giúp việc kiểm soát chặt chẽ hơn. Về thông tin dư luận "việc mở rộng thêm các đối tượng từ lãnh đạo trong NH đến khách hàng VIP, các tổ chức trong những lĩnh vực có mức độ rủi ro "rửa tiền" đáng quan tâm thì sẽ giúp việc kiểm soát chặt chẽ hơn".

Theo quy định, dự thảo Thông tư không mở rộng thêm bất kỳ "đối tượng báo cáo" hay "đối tượng giám sát" nào so với Luật PCRT năm 2022. Thông tư này chỉ quy định về trình tự, thủ tục nghiệp vụ giám sát của NHNN đối với các tổ chức thuộc phạm vi quản lý.

Cần thường xuyên rà soát, hoàn thiện

Theo NHNN, "rửa tiền", tài trợ khủng bố (TTKB) và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (TTPBVKHL) là những loại hình tội phạm có tính chất xuyên quốc gia, gắn liền với dòng chảy tài chính bất hợp pháp và có khả năng gây tổn hại nghiêm trọng đến sự ổn định của hệ thống tài chính, an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội.

Trong bối cảnh hệ thống tài chính, NH Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với khu vực và thế giới, để bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của công tác PCRT, chức năng và hoạt động giám sát của cơ quan quản lý nhà nước đối với các tổ chức tài chính đóng vai trò quan trọng và cần thường xuyên được rà soát, hoàn thiện để đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn.

NHNN cho biết: Về các chuẩn mực quốc tế, đối với khuôn khổ khuyến nghị của FATF: Trong Bộ 40 Khuyến nghị của Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF) - cơ chế hợp tác liên chính phủ với vai trò xây dựng và thúc đẩy việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về PCRT/TTKB/TTPBVK, các Khuyến nghị số 26, 27 và 28 quy định trực tiếp về vai trò, trách nhiệm của cơ quan giám sát.

Một cách khái quát, các khuyến nghị này yêu cầu các quốc gia phải bảo đảm các tổ chức tài chính chịu sự giám sát đầy đủ về PCRT/TTKB/TTPBVK và các cơ quan có chức năng giám sát được trao đủ quyền hạn trong tiếp cận thông tin và tiến hành thanh tra, kiểm tra và áp dụng chế tài xử lý tương xứng với mức độ vi phạm.

Để bảo đảm hiệu quả của công tác giám sát, FATF yêu cầu các quốc gia thành viên chuyển đổi phương thức giám sát từ cách tiếp cận tuân thủ đơn thuần sang cách tiếp cận dựa trên rủi ro (Risk-Based Approach - RBA). Đây cũng là nguyên tắc nền tảng và xuyên suốt trong cách tiếp cận của Bộ 40 khuyến nghị, với Khuyến nghị số 1 yêu cầu quốc gia và các tổ chức tài chính phải nhận diện, đánh giá và hiểu rõ rủi ro RT/TTKB/TTPBVKHL của quốc gia và của tổ chức, từ đó phân bổ nguồn lực quản lý, giám sát, kiểm soát và xử lý tương xứng.

Theo đó, nơi có rủi ro cao phải được giám sát chặt chẽ hơn, tần suất dày hơn; nơi có rủi ro thấp có thể áp dụng biện pháp đơn giản hóa nhằm tối ưu hóa nguồn lực. Giám sát tuân thủ (compliance-based supervision) là phương thức giám sát truyền thống, tập trung theo dõi, kiểm tra việc chấp hành các quy định pháp luật và quy định nội bộ của đối tượng báo cáo: Việc ban hành quy trình nội bộ, thực hiện nhận biết khách hàng (KYC), báo cáo giao dịch đáng ngờ, giao dịch có giá trị lớn, lưu trữ hồ sơ...

Phương thức này có ưu điểm: Dễ lượng hóa, dễ kiểm tra đối chiếu, nhưng cũng có hạn chế cố hữu do mang tính "cào bằng", áp dụng gần như đồng đều cho mọi đối tượng bất kể quy mô hay mức độ rủi ro thực tế, do đó không phản ánh đầy đủ bức tranh rủi ro và không đảm bảo phân bổ nguồn lực giám sát một cách tối ưu.

Giám sát trên cơ sở rủi ro (risk-based supervision) là phương thức được FATF khuyến nghị áp dụng như xu thế chủ đạo, theo đó cơ quan giám sát ban hành và thực thi các chính sách, áp dụng các công cụ và phương pháp đánh giá, chấm điểm rủi ro của đối tượng giám sát dựa trên nhiều tiêu chí cả định lượng và định tính (đặc điểm khách hàng, sản phẩm dịch vụ, kênh phân phối, phạm vi địa lý hoạt động, năng lực quản trị và kiểm soát nội bộ...), từ đó phân loại đối tượng giám sát theo các mức độ rủi ro (thấp, trung bình, cao).

Kết quả phân loại là căn cứ để xác định tần suất, phạm vi, nội dung thanh tra, kiểm tra và kế hoạch phân bổ nguồn lực, trong đó bảo đảm mức độ thanh tra giám sát tương xứng với mức độ rủi ro và nguy cơ của từng lĩnh vực, đối tượng. Giám sát trên cơ sở rủi ro vì vậy không thay thế mà bổ sung cho giám sát tuân thủ, giúp cơ quan quản lý phát hiện sớm rủi ro tiềm ẩn - điều mà giám sát tuân thủ thuần túy khó đạt được, nhất là trong bối cảnh nguồn lực hạn chế.