Đối với nhiều thanh thiếu niên, những gì xuất hiện trên mạng xã hội đang có ảnh hưởng trực tiếp đến cách nhìn nhận về thành công, hạnh phúc, gia đình, nghề nghiệp, các mối quan hệ và hệ giá trị sống. Trong bối cảnh đó, điều đáng quan tâm không chỉ là các hành vi vi phạm pháp luật, mà còn là sự lan truyền liên tục của những nội dung làm lệch chuẩn nhận thức xã hội. Nếu không được nhận diện và điều chỉnh kịp thời, các nội dung này có thể dần trở thành những chuẩn mực mới, tác động tiêu cực đến văn hóa, đạo đức, niềm tin xã hội và sự phát triển của thế hệ trẻ.
Thực tiễn cho thấy đang xuất hiện một số nhóm nội dung có sức lan tỏa lớn nhưng mang nhiều yếu tố tiêu cực. Trước hết là các nội dung cổ súy chủ nghĩa vật chất và lối sống phô trương. Không ít tài khoản liên tục khoe tiền bạc, xe sang, hàng hiệu, biệt thự, những khoản thu nhập chưa được kiểm chứng hoặc những hình ảnh tiêu dùng xa xỉ nhằm thu hút sự chú ý. Khi những hình ảnh này xuất hiện với tần suất dày đặc, đặc biệt trước giới trẻ, rất dễ hình thành nhận thức sai lệch rằng giá trị của con người được quyết định chủ yếu bởi tài sản và mức độ tiêu dùng, trong khi những giá trị như tri thức, lao động, sáng tạo, cống hiến và nhân cách lại bị xem nhẹ.
Một biểu hiện khác là việc thương mại hóa sự tranh cãi và xung đột xã hội. Nhiều tài khoản, kênh vlog hoặc chương trình phát trực tiếp xây dựng lượng người theo dõi bằng cách soi mói đời tư, bình luận phiến diện, công kích cá nhân, khai thác các mâu thuẫn gia đình, doanh nghiệp hoặc các sự kiện xã hội để tạo tranh cãi và thu hút lượt xem. Không ít trường hợp đã biến mạng xã hội thành "phiên tòa" kết án con người trước khi có kết luận của cơ quan có thẩm quyền, gây tổn hại nghiêm trọng đến danh dự, nhân phẩm và quyền lợi hợp pháp của người khác.
Xây dựng một không gian mạng lành mạnh, an toàn và giàu giá trị nhân văn (Ảnh minh họa)
Bên cạnh đó là tình trạng lan truyền thông tin sai sự thật, thông tin chưa được kiểm chứng, cắt ghép nội dung, giật tít gây sốc hoặc lợi dụng các vụ việc xã hội để thao túng cảm xúc cộng đồng nhằm tăng tương tác và kiếm lợi nhuận. Những nội dung này không chỉ làm nhiễu loạn thông tin mà còn làm suy giảm niềm tin xã hội, tạo tâm lý hoang mang và chia rẽ trong cộng đồng.
Một vấn đề khác cần được quan tâm là các nội dung kích động thù ghét, bắt nạt trên mạng, miệt thị cá nhân, phân biệt vùng miền, giới tính hoặc các nhóm xã hội. Khi các hành vi này liên tục được chia sẻ và cổ vũ, chúng sẽ làm suy giảm văn hóa đối thoại, gia tăng xung đột xã hội và tạo ra một môi trường số thiếu an toàn.
Đồng thời, cũng xuất hiện những nội dung xuyên tạc hoặc hạ thấp các giá trị văn hóa, lịch sử và bản sắc dân tộc bằng những thông tin sai lệch hoặc những so sánh phiến diện. Việc tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới là cần thiết, nhưng nếu cố tình phủ nhận hoặc làm méo mó các giá trị văn hóa Việt Nam để tạo tâm lý tự ti hoặc cực đoan thì cần được nhận diện và xử lý theo quy định của pháp luật. Để khắc phục tình trạng này, cần chuyển từ tư duy xử lý sau khi hậu quả đã xảy ra sang tư duy nhận diện sớm, răn đe kịp thời và điều chỉnh ngay cơ chế lan truyền của nội dung. Điều cần quản trị không chỉ là từng bài viết riêng lẻ mà là các mô hình kiếm tiền và mô hình lan truyền dựa trên sự tiêu cực, chia rẽ, xuyên tạc hoặc thao túng cảm xúc xã hội.
Cần xây dựng hệ thống tiêu chí phân loại các nhóm nội dung có nguy cơ tác động tiêu cực đến hệ giá trị xã hội để các nền tảng số chủ động áp dụng các biện pháp như giảm mức độ ưu tiên trong thuật toán phân phối, hạn chế xuất hiện trong các mục đề xuất và xu hướng, gắn cảnh báo đối với các nội dung chưa được kiểm chứng, tạm dừng hoặc chấm dứt việc kiếm tiền từ các nội dung vi phạm quy định của nền tảng hoặc pháp luật, đồng thời yêu cầu chỉnh sửa, đính chính hoặc gỡ bỏ khi cần thiết. Đối với các hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật như vu khống, xúc phạm danh dự, phát tán thông tin sai sự thật, xâm phạm quyền riêng tư hoặc kích động thù ghét, cần được xử lý nhanh, nghiêm minh và công khai để tăng tính răn đe.
Song song với việc hạn chế các nội dung tiêu cực, cần xây dựng cơ chế ưu tiên lan tỏa các nội dung mang lại giá trị cho xã hội. Những sản phẩm về giáo dục, khoa học, lịch sử, văn hóa, kỹ năng nghề nghiệp, đổi mới sáng tạo, lao động, khởi nghiệp, trách nhiệm xã hội, gia đình, môi trường và các tấm gương người tốt, việc tốt cần được hỗ trợ phát triển, có cơ hội tiếp cận người dùng rộng rãi hơn và được tạo điều kiện để phát triển bền vững. Mục tiêu là tạo ra một môi trường mà người sáng tạo nội dung có ích cũng có thể phát triển nghề nghiệp và có thu nhập chính đáng, thay vì chỉ những nội dung gây tranh cãi mới thu hút được sự chú ý.
Cần xây dựng một cơ chế để mỗi người dân có thể dễ dàng báo cáo, phản ánh và phản biện những nội dung có dấu hiệu sai sự thật, xuyên tạc, kích động chia rẽ, xúc phạm danh dự người khác, lừa đảo, cổ súy bạo lực, cổ súy hành vi vi phạm pháp luật hoặc các nội dung gây ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng. Việc phản ánh cần được thực hiện đơn giản ngay trên các nền tảng số hoặc thông qua một cổng tiếp nhận thống nhất của Nhà nước, bảo đảm thuận tiện, minh bạch và có phản hồi trong thời gian ngắn.
Quan trọng hơn, cần xây dựng cơ chế khuyến khích người dân tham gia bảo vệ môi trường mạng. Những cá nhân có phản ánh chính xác, phát hiện kịp thời các nội dung vi phạm hoặc có những bài viết, video phản biện dựa trên lập luận khoa học, bằng chứng xác thực, góp phần làm rõ sự thật và định hướng dư luận tích cực cần được ghi nhận và khen thưởng. Việc khen thưởng không nhất thiết chỉ bằng tiền mà có thể thông qua các hình thức như chứng nhận, điểm tín nhiệm số, biểu dương công khai, ưu tiên tham gia các chương trình cộng đồng hoặc các giải thưởng về trách nhiệm xã hội trên không gian mạng.
Bên cạnh đó, cần hình thành mạng lưới những người có uy tín trong các lĩnh vực như giáo dục, khoa học, pháp luật, lịch sử, văn hóa, y tế và công nghệ để tham gia phản biện, giải thích và cung cấp thông tin chính xác khi xuất hiện các vấn đề gây tranh cãi trong xã hội. Thay vì để thông tin sai lệch lan truyền nhiều ngày mới được đính chính, cần có cơ chế để những tiếng nói có chuyên môn xuất hiện sớm, giúp người dân tiếp cận thông tin đúng ngay từ đầu.
Đối với các nội dung có dấu hiệu sai lệch nhưng chưa đến mức vi phạm pháp luật, cần ưu tiên áp dụng cơ chế phản biện xã hội trước. Khi có đủ căn cứ cho thấy thông tin không chính xác hoặc có nguy cơ gây hiểu lầm, nền tảng số cần hiển thị các thông tin kiểm chứng, bài viết phản biện hoặc ý kiến chuyên gia ngay bên cạnh nội dung đó để người dùng có thêm cơ sở đánh giá. Nếu chủ tài khoản cố tình tiếp tục phát tán thông tin sai, không hợp tác chỉnh sửa hoặc tái phạm nhiều lần thì mới áp dụng các biện pháp mạnh hơn như giảm phân phối, hạn chế kiếm tiền, gỡ bỏ nội dung hoặc xử lý theo quy định của pháp luật.
Đồng thời, cần phát động các phong trào xã hội khuyến khích người dân chủ động lan tỏa những giá trị tích cực. Mỗi bài viết chia sẻ kiến thức, mỗi video hướng dẫn kỹ năng, mỗi câu chuyện về lòng tốt, tinh thần cống hiến, đổi mới sáng tạo hay gìn giữ văn hóa đều góp phần tạo nên một môi trường mạng văn minh hơn. Khi những nội dung tích cực được cộng đồng chủ động chia sẻ và bảo vệ, chúng sẽ có sức lan tỏa bền vững hơn bất kỳ biện pháp quản lý hành chính nào.
Mục tiêu của cơ chế này không phải là khuyến khích người dân giám sát lẫn nhau hay tạo ra một môi trường tranh luận đối đầu, mà là xây dựng một cộng đồng số có trách nhiệm, nơi mỗi người đều có thể góp phần bảo vệ sự thật, bảo vệ các giá trị tốt đẹp và đấu tranh bằng lập luận, bằng chứng và tri thức trước các thông tin sai lệch, xuyên tạc hoặc các luận điệu gây chia rẽ. Khi người dân được trao công cụ, được lắng nghe và được ghi nhận, họ sẽ trở thành lực lượng quan trọng nhất trong việc xây dựng một không gian mạng lành mạnh, an toàn và giàu giá trị nhân văn.
Mục tiêu cuối cùng của chiến lược này không phải là hạn chế quyền tự do biểu đạt hợp pháp hay áp đặt một cách nghĩ duy nhất, mà là xây dựng một không gian mạng trong đó những nội dung trung thực, nhân văn, có trách nhiệm và mang lại giá trị cho xã hội được lan tỏa mạnh mẽ hơn; còn những nội dung lợi dụng sự tiêu cực, xuyên tạc, chia rẽ, xúc phạm người khác hoặc trục lợi từ cảm xúc cộng đồng phải được nhận diện sớm, răn đe kịp thời và xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật. Chỉ khi đó, mạng xã hội mới thực sự trở thành một môi trường góp phần phát triển con người, củng cố niềm tin xã hội và xây dựng hệ giá trị Việt Nam trong kỷ nguyên số.
(Còn tiếp)
(CATP) Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam không chỉ đánh giá kết quả sau nửa năm triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW, mà còn chỉ rõ "bốn khoảng trống" cần sớm khắc phục.