Đó là sức hấp dẫn và năng lực lan tỏa của các giá trị văn hóa tích cực chưa theo kịp tốc độ phát triển; khoảng cách từ chủ trương, chính sách đến các sản phẩm thực tế và tác động đến đời sống còn lớn; năng lực chuyển hóa các giá trị di sản văn hóa thành các giá trị kết nối, kinh tế, giáo dục còn hạn chế; việc xây dựng môi trường văn hóa và con người phát triển toàn diện chưa tạo được bước đột phá vững chắc. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, những "khoảng trống" này cho thấy sự cấp thiết phải có các giải pháp đồng bộ và đặc thù để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần, động lực phát triển đất nước.
Sau nửa năm thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, dù các bộ, ngành, địa phương đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, thực tiễn vẫn đang lộ rõ "4 khoảng trống" lớn mà người đứng đầu Đảng, Nhà nước đã thẳng thắn chỉ rõ. Một trong số đó là: Sức hấp dẫn và năng lực lan tỏa của các giá trị văn hóa tích cực trong môi trường số chưa theo kịp tốc độ phát triển của các nền tảng số và sự thay đổi của đời sống xã hội trong kỷ nguyên số. Đây không còn là vấn đề của riêng ngành văn hóa, mà là vấn đề của năng lực quốc gia trong việc định hình nhận thức, dẫn dắt hành vi và xây dựng hệ giá trị xã hội trên không gian số.
Trong vài năm gần đây, không gian số đã trở thành không gian sống thứ hai của con người. Một phần lớn thời gian mỗi ngày của người dân được dành cho mạng xã hội, các nền tảng chia sẻ nội dung, thương mại điện tử, trò chơi trực tuyến, trí tuệ nhân tạo và các dịch vụ số. Quá trình học tập, làm việc, giải trí, giao tiếp, mua sắm, tìm kiếm thông tin, hình thành quan điểm và đưa ra quyết định đều ngày càng diễn ra trên các nền tảng số. Điều đó đồng nghĩa với việc môi trường số không còn đơn thuần là một công cụ truyền thông mà đã trở thành môi trường trực tiếp hình thành nhận thức, thị hiếu, cảm xúc, lối sống và các chuẩn mực xã hội.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam (ngày 13/7/2026)
Điểm khác biệt căn bản của môi trường số là mọi hoạt động đều được vận hành bởi dữ liệu và thuật toán. Các nền tảng số liên tục phân tích hành vi người dùng để quyết định nội dung nào sẽ được ưu tiên hiển thị, nội dung nào sẽ được lan truyền rộng hơn và nội dung nào sẽ dần biến mất khỏi dòng thông tin. Trong cơ chế này, giá trị của một nội dung không còn được quyết định chủ yếu bởi tính đúng đắn hay giá trị giáo dục, mà rất nhiều khi được quyết định bởi khả năng thu hút sự chú ý, tạo cảm xúc mạnh và giữ chân người dùng lâu hơn. Chính vì vậy, thuật toán đã trở thành một chủ thể có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình hình thành nhận thức xã hội.
Trong bối cảnh đó, cuộc cạnh tranh trên không gian số không còn là cuộc cạnh tranh giữa các sản phẩm văn hóa riêng lẻ, mà là cuộc cạnh tranh giữa các hệ giá trị. Mỗi ngày, hàng triệu người tiếp xúc với vô số quan niệm khác nhau về thành công, hạnh phúc, gia đình, tiêu dùng, nghề nghiệp, lối sống, cái đẹp và các chuẩn mực đạo đức. Những hệ giá trị này không được truyền tải thông qua sách giáo khoa hay các bài giảng truyền thống, mà được hình thành thông qua video ngắn, người có ảnh hưởng, cộng đồng trực tuyến, trí tuệ nhân tạo và hệ thống đề xuất nội dung của các nền tảng số. Người quyết định điều gì được nhìn thấy nhiều nhất không còn hoàn toàn là cơ quan truyền thông, mà ngày càng là các thuật toán.
Đây chính là khoảng trống mà Việt Nam đang đối mặt. Chúng ta vẫn chủ yếu tiếp cận văn hóa theo tư duy xây dựng và phổ biến nội dung, trong khi môi trường số lại vận hành theo một logic hoàn toàn khác. Trong thế giới số, ai làm chủ được dữ liệu, thuật toán, cộng đồng và sự chú ý của người dùng sẽ có khả năng dẫn dắt hệ giá trị xã hội. Nếu các giá trị tích cực không đủ hấp dẫn để cạnh tranh trong môi trường này thì không gian số sẽ nhanh chóng bị lấp đầy bởi các nội dung giật gân, cực đoan, kích thích cảm xúc hoặc chạy theo lượt xem. Điều đáng lo ngại không phải chỉ là sự xuất hiện của các nội dung tiêu cực, mà là việc chúng dần trở thành chuẩn mực tham chiếu đối với một bộ phận xã hội, đặc biệt là giới trẻ.
Vì vậy, nhiệm vụ đặt ra không phải đơn thuần là đưa nhiều sản phẩm văn hóa lên mạng, mà là xây dựng hệ giá trị văn hóa số phù hợp với điều kiện phát triển mới của xã hội. Văn hóa số cần được hiểu là hệ thống các chuẩn mực, giá trị và năng lực giúp con người làm chủ môi trường số, làm chủ dữ liệu, làm chủ công nghệ và sử dụng các nền tảng số theo hướng tạo ra giá trị tích cực cho bản thân và xã hội.
Trọng tâm của quá trình này là hình thành năm nhóm năng lực văn hóa mới. Trước hết là văn hóa lựa chọn thông tin, giúp mỗi công dân có khả năng phân biệt thông tin đúng và sai, thật và giả, khoa học và phi khoa học, không để thuật toán quyết định hoàn toàn nhận thức của mình. Tiếp theo là văn hóa hiểu và làm chủ thuật toán, để người dân nhận thức rằng những gì họ nhìn thấy trên mạng chỉ là kết quả của cơ chế phân phối nội dung chứ không phản ánh toàn bộ thế giới, từ đó giảm thiểu tình trạng cực đoan hóa quan điểm và khép kín trong các "buồng vang" thông tin.
Bên cạnh đó là văn hóa sáng tạo nội dung, khuyến khích mỗi cá nhân không chỉ là người tiêu dùng mà còn là người tạo ra tri thức, chia sẻ kinh nghiệm, lan tỏa những giá trị tích cực và đóng góp vào tài sản tri thức số của quốc gia. Đồng thời cần xây dựng văn hóa trách nhiệm số, coi mỗi hành vi trên không gian mạng đều có tác động đến cộng đồng và để lại dấu vết dữ liệu, từ đó hình thành ý thức về trách nhiệm đối với lời nói, hình ảnh, dữ liệu và các tương tác trên môi trường số. Cuối cùng là văn hóa hợp tác với trí tuệ nhân tạo, trang bị cho người dân năng lực sử dụng AI như một công cụ đồng hành trong học tập, lao động, sáng tạo và ra quyết định, đồng thời biết kiểm chứng, phản biện và sử dụng AI một cách có trách nhiệm.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, trọng tâm chính sách cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý nội dung sang tư duy kiến tạo hệ giá trị trên môi trường số. Nhà nước cần tập trung xây dựng các cơ chế khuyến khích để những giá trị tích cực có khả năng cạnh tranh ngay trên các nền tảng số; phát triển hệ sinh thái nhà sáng tạo nội dung chất lượng cao; hình thành các cộng đồng số lành mạnh; hỗ trợ doanh nghiệp phát triển sản phẩm văn hóa số; đưa giáo dục năng lực số và văn hóa số trở thành một nội dung quan trọng trong hệ thống giáo dục; đồng thời phát triển các công cụ đo lường mức độ lan tỏa của các giá trị tích cực trên không gian mạng.
Do đó, xây dựng hệ giá trị văn hóa số không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa, mà cần được xác định là một chiến lược quốc gia trong kỷ nguyên số. Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra một không gian mạng chỉ có nội dung tích cực, mà là xây dựng một xã hội số mà trong đó các giá trị tốt đẹp có năng lực cạnh tranh, có khả năng lan tỏa rộng rãi và đủ sức dẫn dắt nhận thức, hành vi, lối sống của cộng đồng. Đây chính là nền tảng để chuyển hóa vốn văn hóa dân tộc thành sức mạnh mềm quốc gia, nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong kỷ nguyên số và thực hiện hiệu quả mục tiêu phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Để các giá trị văn hóa tích cực thực sự lan tỏa trong môi trường số, cần chuyển từ tư duy quản lý nội dung sang tư duy xây dựng một môi trường số giúp người dân sống tốt hơn mỗi ngày. Mọi chính sách đều phải trả lời được câu hỏi: người dân sẽ được lợi gì, xã hội sẽ thay đổi như thế nào và ai là người thực hiện.
Thứ nhất, xây dựng năng lực làm chủ môi trường số cho mỗi công dân. Người dân cần được trang bị khả năng nhận biết thông tin đúng - sai, nhận diện các hình thức lừa đảo, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sử dụng trí tuệ nhân tạo đúng cách, kiểm soát thời gian sử dụng mạng xã hội và ứng xử có trách nhiệm trên không gian mạng.
Thứ hai, xây dựng một môi trường mạng khuyến khích những điều tốt đẹp thay vì chỉ chạy theo sự chú ý. Cần có các chương trình hỗ trợ những người tạo ra nội dung hữu ích về giáo dục, khoa học, lịch sử, văn hóa, kỹ năng sống, khởi nghiệp, sức khỏe, pháp luật và các câu chuyện tích cực trong cộng đồng.
Thứ ba, phát triển văn hóa sử dụng trí tuệ nhân tạo trong toàn xã hội. AI sẽ nhanh chóng trở thành công cụ hỗ trợ học tập, làm việc và ra quyết định của hầu hết người dân. Vì vậy, cần giúp mỗi người biết cách sử dụng AI để học tập, tìm kiếm thông tin, nâng cao năng suất lao động, phát triển nghề nghiệp và sáng tạo.
Thứ tư, tạo điều kiện để mỗi người dân trở thành người tạo ra giá trị chứ không chỉ là người tiêu dùng nội dung. Khi nhiều người cùng chia sẻ những điều tích cực, môi trường số sẽ dần trở thành nơi học tập, kết nối và lan tỏa giá trị thay vì chỉ là nơi giải trí.
Thứ năm, xây dựng cộng đồng số văn minh và nhân văn. Cần khuyến khích người dân tham gia các hoạt động tích cực, tăng cường sự gắn kết xã hội và hình thành những chuẩn mực ứng xử mới trên môi trường số.
Thứ sáu, xây dựng hệ thống đánh giá chất lượng đời sống văn hóa số của người dân, bởi điều này sẽ giúp Nhà nước đánh giá đúng chất lượng phát triển của xã hội số và điều chỉnh chính sách kịp thời.
Tất cả các chiến lược trên đều hướng tới một mục tiêu chung: xây dựng một môi trường số mà ở đó người dân không chỉ được tiếp cận công nghệ, mà còn được bảo vệ trước các rủi ro của công nghệ, được nâng cao tri thức, được phát triển kỹ năng, được tạo thêm cơ hội học tập và việc làm, được kết nối với cộng đồng, đồng thời trở thành những chủ thể tích cực tạo ra các giá trị mới cho xã hội. Nói cách khác, xây dựng hệ giá trị văn hóa số không phải để quản lý Internet hay mạng xã hội, mà để mỗi người dân biết sử dụng công nghệ để nâng cao chất lượng cuộc sống, mỗi gia đình có một môi trường số an toàn hơn, mỗi cộng đồng có nhiều giá trị tích cực hơn và mỗi quốc gia có một xã hội số văn minh, sáng tạo và nhân văn hơn. Đây chính là nền tảng để văn hóa trở thành sức mạnh dẫn dắt sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số.
(Còn tiếp...)