Đưa văn hóa chăm đến gần công chúng
Ngày 24 và 25/10 vừa qua, An Giang đã giới thiệu "Không gian văn hóa của đồng bào Chăm Islam" tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội). Trong Chương trình "Sắc hương đại ngàn", nghệ nhân, người có uy tín và đồng bào Chăm Islam đã giới thiệu những nét VH đặc trưng qua hoạt động tái hiện Tết Roya, biểu diễn dân ca, trang phục, nghề dệt và ẩm thực truyền thống. Qua đó giúp công chúng hiểu hơn về đời sống tinh thần của đồng bào Chăm và để người thực hành VH kể câu chuyện dân tộc mình.
Theo ông Nguyễn Văn Hợp - Phó Chủ tịch UBND xã Châu Phong, tỉnh An Giang, có hơn 30 nghệ nhân, người có uy tín, người am hiểu VH Chăm Islam và diễn viên quần chúng tham gia chương trình biểu diễn văn nghệ, tái hiện Tết Roya, giới thiệu trang phục, nghề dệt và món ăn truyền thống bằng sự am hiểu phong tục, tập quán cộng đồng.
Lễ bế giảng lớp dạy trống Rappana tại xã Châu Phong, tỉnh An Giang
Điểm đáng chú ý là đồng bào Chăm Islam giữ vai trò chủ thể; dân ca, trang phục, sản phẩm thủ công và món ăn truyền thống gắn với ký ức, sinh hoạt, kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nghệ nhân trực tiếp trình diễn, giải thích giúp công chúng hiểu DS qua câu chuyện của chính cộng đồng. Mặc dù vậy, việc giới thiệu VH tại sự kiện giao lưu mới chỉ là một phần của hành trình bảo tồn. Để những giá trị ấy không chỉ xuất hiện trong dịp đặc biệt, cộng đồng cần có điều kiện thực hành thường xuyên, người trẻ cần được tiếp cận, học hỏi và tham gia gìn giữ. Từ không gian VH ở Hà Nội nhìn về những làng Chăm An Giang, vấn đề cốt lõi là làm sao để nét đẹp truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Nỗi lo về sự trao truyền
Văn hóa Chăm Islam được lưu giữ qua nhiều hình thức, từ tiếng nói, chữ viết, dân ca, nhạc cụ đến phong tục, trang phục, nghề thủ công. Việc trao truyền thường gặp khó khăn khi người trẻ ít tiếp xúc với các loại hình truyền thống, nhất là kỹ năng đòi hỏi thời gian dài và sự hướng dẫn trực tiếp của nghệ nhân.
Thực tế, bảo tồn tiếng trống Rappana cho thấy thách thức ấy. Theo ông Mách Sa Les - Phó ban đại diện Cộng đồng Chăm An Giang, trước đây trong 9 xóm Chăm của tỉnh hầu như xóm nào cũng có đội trống phục vụ lễ hội, đám cưới và sinh hoạt cộng đồng, nhưng nay chỉ còn 2 đội ở xóm Châu Giang, xã Châu Phong và xóm Lama, xã Vĩnh Hậu. Thực trạng này đặt ra yêu cầu duy trì lực lượng thực hành và truyền dạy nhạc cụ truyền thống.
Rappana không chỉ tạo nhịp lễ hội mà còn gắn với những bài hát ca ngợi tình thân, quê hương, đất nước và lời răn dạy con cháu. Một đội trống đầy đủ theo tư liệu gồm 12 chiếc, trong đó có 2 trống đực, 10 trống cái. Người học phải nắm kỹ thuật sử dụng, nhịp phách và bài bản truyền thống. Vì vậy, nếu thiếu người truyền dạy hoặc người trẻ không tiếp tục học, tiếng trống khó được duy trì chỉ bằng những lần biểu diễn tại sự kiện.
Tại xã Châu Phong trước đây, lớp dạy trống Rappana được tổ chức trong vòng 1 tháng với 30 học viên. Nghệ nhân hướng dẫn kiến thức cơ bản, kỹ năng sử dụng nhạc cụ và một số bài trống truyền thống. Lớp học nhằm bảo tồn, phát huy giá trị VH, nâng cao ý thức về cội nguồn, bản sắc dân tộc và sự gắn kết cộng đồng. Qua đó cho thấy người trẻ có thể trở thành lực lượng tiếp nối nghệ nhân đi trước khi được tạo điều kiện học tập, thực hành. Vì vậy, các lớp truyền dạy cần được duy trì đồng thời tạo môi trường để học viên luyện tập sau khóa học, thay vì chỉ dừng ở đợt tập huấn ngắn hạn.
Cùng với âm nhạc, tiếng nói và chữ viết cũng là phần quan trọng của bản sắc Chăm. Tại Thánh đường Masjid Ar-Rohmah (ấp La Ma, xã Vĩnh Hậu, tỉnh An Giang), trẻ em Chăm tiếp tục học chữ sau giờ đến trường. Những buổi học giúp các em rèn đọc, viết và tìm hiểu VH cộng đồng. Thầy Sa Phi Y, quản lý các lớp học tại đây, cho biết mỗi buổi có khoảng 8 lớp với gần 200 học sinh (HS). Việc học giúp các em tiếp cận kiến thức tôn giáo đồng thời gìn giữ tiếng nói, chữ viết và VH Chăm. Theo thầy, bên cạnh học tiếng Việt để thuận lợi trong học tập, giao tiếp, trẻ em Chăm cũng cần học tiếng mẹ đẻ để hiểu hơn về lịch sử và truyền thống dân tộc.
Ông Sa Lây Mal nhận bằng khen của Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch
Từ lớp học chữ đến lớp truyền dạy trống, những nỗ lực ấy tạo môi trường để người trẻ tiếp cận DS. Chữ viết cần được sử dụng trong gia đình và cộng đồng; nhạc cụ cần người luyện tập, biểu diễn; nghề dệt cần người truyền nghề, nguyên liệu và đầu ra. Bảo tồn hiệu quả đòi hỏi lắng nghe người gìn giữ, người tiếp nối để hỗ trợ đúng nhu cầu.
Giữ văn hóa từ đời sống
Ở xã Mỹ Đức, ông Sa Lây Mal - Trưởng ban Quản trị Thánh đường Jamiul Aman - kiên trì trao truyền VH cho thế hệ trẻ. Sinh ra tại làng Chăm, ông xem đóng góp cho cộng đồng là trách nhiệm nên mở lớp dạy chữ Chăm và vận động người dân gìn giữ bản sắc. Đến nay, ông đã mở 6 lớp với hơn 300 HS tại địa phương. Trong các buổi sinh hoạt hàng tuần tại thánh đường, ông còn vận động cộng đồng gìn giữ chữ viết, bản sắc VH, đoàn kết và cùng nhau phát triển kinh tế.
Không dừng ở việc dạy chữ, ông Sa Lây Mal còn thành lập nhóm trống Rapbana gồm 13 thành viên, tạo điều kiện để người trẻ tiếp cận nhạc cụ truyền thống. Với ông, gìn giữ VH phải có người trực tiếp học và thực hành. "Trống Rapbana là vốn quý của đồng bào Chăm, tôi không để mai một được", ông khẳng định. Cách làm của ông Sa Lây Mal cho thấy người có uy tín, chức sắc và nghệ nhân không chỉ truyền dạy mà còn giúp người trẻ hiểu giá trị của việc gìn giữ VH. Tuy nhiên, nỗ lực cá nhân khó thể duy trì lâu dài nếu thiếu sự tham gia của gia đình, môi trường sinh hoạt cộng đồng và sự hỗ trợ phù hợp từ chính quyền, ngành VH.
Tại xã Vĩnh Hậu, các lớp học chữ Chăm được tổ chức ở thánh đường, tạo điều kiện để trẻ em tiếp cận tiếng mẹ đẻ. Ở Châu Phong, lớp truyền dạy trống Rappana giúp học viên nắm kỹ thuật và bài bản truyền thống. Các mô hình cho thấy bảo tồn có thể bắt đầu ngay tại nơi cộng đồng sinh hoạt, cần duy trì hoạt động và tạo cơ hội để người học tiếp tục thực hành.
Lớp dạy tiếng Chăm cho các em học sinh tại xã Mỹ Đức, tỉnh An Giang
Gia đình cũng giữ vai trò không thể thiếu. Ngôn ngữ, phong tục, cách ứng xử được tiếp nhận qua sinh hoạt thường ngày và sự làm gương của người lớn. Khi tiếng Chăm được sử dụng, phong tục được giải thích trong gia đình, giá trị truyền thống dễ đi vào nhận thức của giới trẻ. Việc học ở thánh đường hay tham gia câu lạc bộ VH vì thế cần gắn với đời sống gia đình và cộng đồng.
Theo ông Nguyễn Phú Lộc - Phó Chủ tịch UBND xã Mỹ Đức, tỉnh An Giang, ông Sa Lây Mal là người tiên phong vận động bà con thực hiện nếp sống văn minh, bài trừ hủ tục lạc hậu trong cưới hỏi, tang lễ, sinh hoạt cộng đồng, đồng thời đóng góp tích cực vào việc giữ gìn nét đẹp truyền thống của đồng bào Chăm. Sự ghi nhận này cho thấy bảo tồn VH gắn liền với xây dựng đời sống VH tiến bộ, phát huy tình đoàn kết và khuyến khích cộng đồng chủ động tham gia.
Việc hỗ trợ cần đáp ứng nhu cầu cụ thể: duy trì lớp truyền dạy, tạo cơ hội cho nghệ nhân truyền nghề, dành không gian để người trẻ tập luyện và biểu diễn, quảng bá sản phẩm thủ công đúng giá trị. Giao lưu ở không gian VH lớn cần được tiếp nối bằng hoạt động thường xuyên tại địa phương.
Ông Sa Lây Mal mong muốn các cấp, ngành quan tâm hơn để những giá trị truyền thống tiếp tục được truyền lại cho thế hệ sau. "Tôi mong đồng bào Chăm ở Mỹ Đức nói riêng, ở An Giang nói chung ngày càng phát huy được giá trị VH truyền thống. Để làm được điều đó, ngoài sự cố gắng của chúng tôi, rất cần sự quan tâm nhiều hơn của các cấp, ngành để những tiếng trống Rappana, những nét đẹp trong đời sống của đồng bào Chăm tiếp tục được trao truyền cho thế hệ mai sau", ông nói.
Từ không gian VH Chăm Islam tại Hà Nội đến lớp học chữ, buổi tập trống ở làng Chăm An Giang, hành trình gìn giữ DS được tạo nên bởi những việc làm cụ thể của cộng đồng. Mỗi nghệ nhân truyền lại một bài trống, mỗi người thầy hướng dẫn các em chữ, mỗi gia đình kể cho con cháu nghe về phong tục đều góp phần nối dài mạch VH. Giữ hồn VH Chăm không chỉ là giới thiệu DS, mà còn làm cho những giá trị ấy sống trong đời sống và được thế hệ trẻ tự hào trao truyền.