24 tuổi đã gánh vác nhiều trọng trách
Những ngày Mậu Thân 1968, trong căn gác ọp ẹp của một gia đình ở xóm lao động khu vực Bảy Hiền giữa lòng Sài Gòn, một cô bé được giao bưng cơm cho một người thanh niên lạ mặt. Mãi về sau cô mới biết người ấy là chú Trần Trọng Tân, chú Hai Tân. Cô bé năm ấy là bà Thân Thị Thư, sau này có thời gian là Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM. Bà Thư kể lại câu chuyện tại buổi giao lưu kỷ niệm 50 năm Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân do Hội Liên hiệp Phụ nữ TPHCM tổ chức tháng 01/2018.
Theo thông tin từ Thành ủy TPHCM, từ năm 1936, khi mới 10 tuổi, đồng chí Trần Trọng Tân đã giúp cha bí mật chuyển báo cho các cơ sở Cách mạng ở Quảng Trị. Ông đến với Cách mạng trước hết từ người cha, một đảng viên Cộng sản hoạt động cùng thời với đồng chí Lê Duẩn, sau đó được người chú họ là Trần Quốc Thảo giác ngộ. Ông Trần Quốc Thảo về sau là Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Nam kỳ, Bí thư Khu ủy Sài Gòn - Chợ Lớn.
Có một chi tiết ông Trần Trọng Tân từng kể lại, những từ "Cộng sản", "chủ nghĩa xã hội", ông đọc được lần đầu trong một cuốn sách tiếng Pháp do một linh mục người bản xứ có cảm tình với Cách mạng, bí mật chuyền tay. Khi quân Nhật vào Đông Dương, ông lại mày mò tự học tiếng Nhật, nhờ đó có thể giao tiếp với người Nhật. Với vốn tiếng Nhật có được, khi khởi nghĩa giành chính quyền, ông được Ủy ban Cách mạng lâm thời huyện Cam Lộ giao nhiệm vụ liên hệ, vận động quân Nhật, góp phần giành chính quyền Cách mạng ở địa phương. Ông đứng vào hàng ngũ của Đảng khi mới 20 tuổi (ngày 10/8/1946).
Đồng chí Trần Trọng Tân và Bà mẹ Việt Nam Anh hùng
Năm 1950, khi mới 24 tuổi, đồng chí Trần Trọng Tân được bầu làm Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị. Cũng trong những năm kháng chiến chống Pháp, ở cương vị này, có một bài viết về câu chuyện đời sau này được Cổng Thông tin điện tử Thành ủy ghi lại. Vì điều kiện nơi ở quá khó khăn, vợ ông được cơ sở đưa vào vùng địch tạm chiếm để sinh con. Việc này gây nên những ý kiến "ra vào", vì thế ông ra Việt Bắc để báo cáo với Trung ương.
Chính thời gian ở Việt Bắc, được dự các lớp nghiên cứu do Đảng tổ chức, ông mới bắt đầu tìm hiểu một cách căn bản các tác phẩm kinh điển của Mác - Ăngghen - Lênin. Năm 1952, ông được tổ chức điều động ra Việt Bắc theo học Trường Nguyễn Ái Quốc. Từ năm 1955 đến năm 1959, ông tham gia công tác tuyên huấn của Đảng. Năm 1959, khi công tác ở Vụ Huấn học Ban Tuyên huấn Trung ương, ông viết cuốn Chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội, do NXB Sự thật ấn hành.
Vượt Trường Sơn vào nội thành hoạt động
Năm 1961, ông Trần Trọng Tân được phân công làm Ủy viên Thường trực Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam. Phim tài liệu về ông do Hãng phim Truyền hình TPHCM thực hiện đã trở lại địa điểm gắn với Ban Tuyên huấn Trung ương Cục ở Tây Ninh, nơi ghi dấu những năm tháng ông hoạt động trên mặt trận tư tưởng.
Theo ông Nguyễn Trọng Xuất, nguyên Chánh Văn phòng Thành ủy TPHCM, người gắn bó với ông từ khóa tuyên huấn đầu tiên năm 1963, Ban Tuyên huấn Khu ủy ban đầu đặt căn cứ tại vùng giải phóng Củ Chi, về sau di chuyển qua nhiều địa điểm khác nhau. Lúc bấy giờ, đồng chí Võ Văn Kiệt phụ trách chung, còn đồng chí Trần Bạch Đằng trực tiếp phụ trách Ban Tuyên huấn. Quyết định chỉ đạo mang tính đột phá nhất của Ban khi đó là đưa lực lượng tuyên huấn bám sát và hoạt động ngay trong lòng nội thành.
Từ tháng 11/1967, ông được biệt phái vào nội thành Sài Gòn hoạt động bí mật, chỉ đạo phong trào đấu tranh chính trị với nhiều trọng trách như: Phó ban Tuyên huấn Khu ủy Sài Gòn - Gia Định, Bí thư Đảng ủy cánh Tuyên huấn nội thành, Bí thư Ban Cán sự văn nghệ sĩ, Bí thư Ban Cán sự báo chí ký giả nội thành... Lúc sinh thời, ông kể với PGS-TS Nguyễn Thanh Tú, rằng dịp Tết Mậu Thân 1968, Cách mạng chủ trương phải "đứng chân" ngay trong sào huyệt địch để tác chiến. Khi đó, ông phụ trách phân ban nội đô và đề xuất một hình thức mới là vũ trang tuyên truyền, nghĩa là tuyên huấn không chỉ "nói" mà còn "vũ trang". Cũng với quan điểm ấy, Khu ủy đưa tờ báo "Cờ Giải Phóng" từ vùng giải phóng Củ Chi vào đứng chân giữa nội đô. Qua đó, tờ báo có nhiều bài viết nóng hổi hơn, sát tình hình hơn.
Đồng chí Trần Trọng Tân phát biểu tại Tọa đàm khoa học kỷ niệm 90 năm Cách mạng Tháng Mười Nga tổ chức ngày 06/11/2007
Ông Nguyễn Trọng Xuất cho biết thêm, bộ phận Tuyên huấn Khu ủy Sài Gòn - Gia Định khi ấy gồm những cây bút sắc sảo như các đồng chí: Trần Bạch Đằng, Trần Trọng Tân, Nguyễn Trọng Xuất, Nguyễn Văn Tương (Mười Ngà), Phạm Thị Đào (Hai Hà), Nghiêm Khả Minh (Bến Nghé). Lực lượng cơ sở nội thành của cánh Tuyên huấn có cả một hệ thống vũ trang tuyên truyền với quân số khá đông. Bộ phận này từng phá kềm, xây dựng các lõm chính trị ở những khu xóm đông công nhân lao động, thường gọi là "căn cứ nhân tâm", như ngã tư Bảy Hiền, Gò Vấp, quận 4, Bình Thới. Cuộc tiêu diệt mật thám ngay ngã tư Bảy Hiền năm 1968 chỉ với ba đồng chí nữ đã gây xôn xao dư luận Sài Gòn lúc bấy giờ.
Ở mặt trận báo chí, ông Xuất kể rằng khi quân Mỹ ồ ạt đổ vào miền Nam, xuất hiện tâm lý "sợ Mỹ”, nhóm của ông viết nhiều bài báo về những trận càn quét quy mô lớn của Mỹ vào các chiến khu Củ Chi, Dương Minh Châu rồi thất bại thảm hại để cho người dân nhìn thấy dù mạnh đến đâu, Mỹ cũng có thể bị đánh tan tành. Theo ông, chính nhờ sống ngay trong lòng địch, sâu sát với quần chúng nên những người trong cuộc mới viết được những bài báo tác động mạnh đến Nhân dân lao động và các giới.
Thuyết phục quần chúng nhờ tính chân thực
Trong những kỷ niệm về đồng chí Trần Trọng Tân có một câu chuyện mà ông Nguyễn Trọng Xuất coi là bài học sâu sắc nhất về nghề báo Cách mạng. Đó là một kỳ báo mà "Cờ Giải Phóng" xuất bản ngay tại Sài Gòn khi cuộc tổng tiến công Mậu Thân đang diễn ra ác liệt. Vì quá gấp, ông Xuất đã không kiểm tra lại bản vỗ trước khi nhận báo in về và chuyển cho cơ sở phân phối. Đồng chí Trần Trọng Tân xem bản đầu tiên, hỏi ông Xuất đã đọc chưa và khi biết là chưa, ông nói không nên làm như thế, bởi báo chí thuyết phục được quần chúng là nhờ tính chân thực và chính xác.
Kỳ báo ấy có quá nhiều lỗi về nội dung và hình thức nên không thể phát hành. Ông Xuất nhớ người đồng chí, đồng nghiệp của mình nói điều đó rất từ tốn, nhẹ nhàng và chính sự từ tốn ấy khiến ông càng thấm thía rằng làm báo Cách mạng phải chân thực, chính xác, vì thực chất đó là công tác vận động quần chúng làm Cách mạng. Chuẩn mực mà ông Trần Trọng Tân đặt ra giữa khói lửa Mậu Thân cũng chính là chuẩn mực ông giữ trong những trang viết lý luận về sau.
Tháng 5/1968, vào đợt 2 Mậu Thân, ông Nguyễn Trọng Xuất bị lộ. Phát hiện bị địch theo dõi, ông Xuất nhờ liên lạc báo cáo ngay để xin chủ trương. Đồng chí Trần Trọng Tân quyết đoán chỉ đạo phải tìm cách thoát khỏi sự theo dõi và nhờ quyết định ấy mà ông Xuất không bị bắt. Theo ông Xuất, dưới sự chỉ đạo của đồng chí Trần Trọng Tân, cánh Tuyên huấn đã góp phần quan trọng vào công tác Cách mạng trong lòng đô thị Sài Gòn những năm từ 1965 đến 1969. Song chính đồng chí Trần Trọng Tân lại không thoát được, năm 1969 ông bị địch bắt giam, sau đó bị đày ra Côn Đảo. Ông Xuất kể, địch vây bắt đồng chí Tân trong một căn nhà ở Bình Thới, tra tấn dã man rồi đưa đi đày.
Những năm hoạt động giữa lòng đô thành đầy hiểm nguy, nhưng với người cán bộ Tuyên huấn trung kiên Trần Trọng Tân, lao tù không phải là dấu chấm hết cho việc học và việc truyền bá lý tưởng.
(CATP) Ban Chuyên đề Công an TPHCM xin giới thiệu loạt bài về những dấu ấn của đồng chí Trần Trọng Tân để lại: chân thực, tự học và trọn vẹn tình nghĩa với dân.