Nếu nghiên cứu kỹ nguồn tin gốc được đăng đầu tiên trên báo La République xuất phát từ Đài Việt Minh A (VMA), cơ quan Thông tấn (VNTT), và Đài Phát thanh Sài Gòn, sẽ giúp chúng ta thấy rõ "kho xăng" Thị Nghè đã được định vị tại "một tỉnh miền Đông Nam Bộ" (une province à lEst du Nam Bo) và "nằm trên đường Nguyễn Thái Học, tên cũ là Chasseloup Laubat" (situés rue Nguyen Thai Hoc - ancienne rue Chasseloup Laubat).
Không còn nghi ngờ gì nữa, năm 1945 đường Chasseloup Laubat kéo dài từ khu vực Chợ Lớn qua trung tâm Sài Gòn rồi hướng về phía cầu Thị Nghè. Chứng cứ rõ ràng nhất, thuyết phục nhất, là Nhân dân thành phố Sài Gòn đã gọi kho này bằng cái tên quen thuộc: "Kho dầu Thị Nghè”, "kho xăng Thị Nghè”.
Có người hỏi: Vì sao năm 1945 khi đưa tin chiến sự người ta không thông tin rõ là: "Kho xăng Thị Nghè” mà gọi là "dépôt Simon Piétri". Liệu dépôt này có phải là kho dầu tọa lạc trên vùng đất Thị Nghè không? Trước hết, theo nguồn tin từ Mỹ Tho, báo chí của ta thời ấy đã nói rõ rằng đây là "kho dầu Simon Piétri" (báo Cứu quốc số 71, ngày 19/10/1945) hoặc "kho dầu Simon Piétri ở Sài Gòn" (le dépôt dhuile Simon Piétri à Saigon - báo La République, số 5, ngày 04/11/1945). Còn vì sao gọi nó bằng cái tên tiếng Pháp? Vì đây là kho dầu của Pháp, do người Pháp đặt tên. Cũng như hãng dầu Socony, hãng mỡ Guyonnet, hãng rượu Fontaine, hãng buôn Charner...
Kho dầu Simon Piétri (nguồn: Nhà truyền thống quận Bình Thạnh)
Chúng ta biết rằng, chủ sở hữu của kho dầu Simon Piétri, là ông Simon Piétri. Ông ta là chủ hãng vận tải lớn ở thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn từ những thập niên 30, 40 của thế kỷ trước. Hãng này chuyên vận chuyển hành khách và hàng hóa đi khắp hai miền Nam - Bắc nước ta và ba nước trên bán đảo Đông Dương (Việt - Miên - Lào). Bức ảnh kho dầu Simon Piétri mà bạn đọc nhìn thấy đăng trong bài viết này, chính là những bồn xăng, kho hậu cần, nơi bảo dưỡng xe cộ và bãi đậu xe...
Như vậy, kho dầu Simon Piétri ở Thị Nghè thực chất là cơ sở hạ tầng bao gồm các bể chứa, bồn xăng, trạm bơm và hệ thống đường ống dùng để tiếp nhận, lưu giữ và phân phối các sản phẩm dầu. Trước hết, là nhằm đáp ứng nhu cầu bức xúc trong mọi mặt hoạt động của hãng vận tải Simon Piétri. Đồng thời, đây còn là một trạm trung chuyển, một đại lý phân phối dầu trên vùng đất Thị Nghè xưa.
Những năm sau khi Lê Văn Tám thiêu hủy kho dầu Simon Piétri, vùng đất này biến thành Công quán xe buýt Sài Gòn. Ngày nay, đây là địa chỉ của khu chung cư Ngô Tất Tố và phần đất của Trường THCS Phú Mỹ.
Cả người chiến sĩ cảm tử Lê Văn Tám và kho xăng Thị Nghè đều được trân trọng đưa vào "Từ điển địa danh lịch sử văn hóa Việt Nam". Sách viết: "Thị Nghè là một con sông ở thành phố Hồ Chí Minh. Trước gọi là rạch Bình Trị, từ sông Chí Hòa quanh co đến phía bắc thành Gia Định, chảy ra sông Sài Gòn, còn có tên là sông Bà Nghè, Nghi Giang. Trên sông có nhiều cầu: Ngang, Cao Miên, Chợ Chiểu, Phú Nhuận, Huê, Bông, Đa Kao, Công Lý, Thị Nghè. Kho dầu Thị Nghè bị Lê Văn Tám tẩm xăng vào mình lao vào đốt cháy ngày 17/10/1945"(1).
Việc xác định thời gian diễn ra trận đánh kho xăng Thị Nghè, do căn cứ theo thông tin trên báo Cờ giải phóng và báo Quyết chiến nên nhiều người đã nêu lên hai sự phán đoán như sau:
- Căn cứ theo báo Cờ giải phóng lấy nguồn thông tin từ báo Kèn gọi lính ngày 08/10/1945, phán đoán rằng trận đánh diễn ra "phải trước ngày 08/10/1945, ít ra là ngày 07/10/1945".
- Căn cứ theo báo Quyết chiến ngày 19/10/1945, phán đoán trận đánh diễn ra "chắc chắn trước ngày 17/10/1945".
Vị trí kho dầu Simon Piétri (kho dầu Thị Nghè)
Qua sự nghiên cứu cho thấy, việc phán đoán về trận đánh kho xăng Thị Nghè diễn ra trước ngày 17/10/1945 là đúng. Bởi vì, trên trang 1 của tờ tuần báo tiếng Pháp La République số 2, phát hành ở Hà Nội ngày 21/10/1945 sử dụng nguồn tin cơ quan Thông tấn Việt Nam, đã viết: "Sáng ngày 16/10 (au matin du 16/10), những toán quân Việt Nam đã đốt cháy một kho vỏ ruột xe hơi và một kho xăng trên đường Nguyễn Thái Học (tên cũ là đường Chasseloup Laubat)".
Trên trang 3 của tờ báo La République số 5, phát hành ngày 04/11/1945 cũng đã viết rõ: "Ngày 16/10 (le 16 octobre), một người lính đã hóa thành đuốc sống, bằng cách biến thân mình sau khi tẩm xăng để đốt cháy kho dầu Simon Piétri ở Sài Gòn".
Báo Độc lập số ra ngày 20/10/1945 sử dụng nguồn "tin Đê-li" của Ấn Độ ngày 18/10/1945 cũng đã viết rõ rằng: "Ngày 16 (10/1945), quân ta đốt cháy hai kho hàng của Pháp thiệt hại tới mấy triệu đồng. Lửa to quá giặc Pháp không thể cứu được", "hai kho hàng của Pháp" này, chính là "một kho vỏ ruột xe hơi và một kho xăng" (un dépôt de pneus pour automobile et un dépôt dessence) mà báo La République ngày 21/10/1945 đã đưa tin theo nguồn tin của Thông tấn Việt Nam - như tôi đã nhiều lần trích dẫn.
Đến đây chúng ta có thể chốt lại việc kết luận về sự kiện đốt cháy kho xăng Thị Nghè xảy ra vào ngày 16/10/1945. Sự khẳng định này, chính là việc phủ định tính không chính xác trong sự phán đoán thời gian đốt kho xăng Thị Nghè "phải trước ngày 08/10/1945, ít ra là ngày 07/10/1945" - như ông Phan Huy Lê đã viết, bởi vì nó không khớp với nguồn tin của Đài VMA, Đài phát thanh Sài Gòn và cơ quan Thông tấn Việt Nam đã phát đi ngày 17/10/1945.
Vả chăng, trước ngày 08/10/1945, nói chính xác hơn là từ ngày 01 đến ngày 10/10/1945, đã có sự thỏa thuận thực hiện việc tạm thời ngừng bắn giữa ta và Pháp trong 10 ngày của thượng tuần tháng 10/1945. Trong thời gian này đã có 3 cuộc họp giữa phái đoàn ta và phái đoàn Pháp được tổ chức tại Sài Gòn vào các ngày 02, 06 và 08/10/1945. Phái đoàn ta gồm các đồng chí: Hoàng Quốc Việt, Phạm Văn Bạch và Phạm Ngọc Thạch. Phái đoàn Pháp gồm có: Đại tá Pháp Cédille và tướng Anh Gracey. Như vậy, rõ ràng rằng trận đánh kho xăng Thị Nghè không thể nào xảy ra trước ngày 08/10/1945.
Đúng như Thượng tướng Trần Văn Trà đã phân tích rõ: "Ngày 10/10/1945 là ngày chấm dứt thời hạn ngừng bắn của đôi bên. Đã có lực lượng viện binh tới, Leclerc liền tổ chức phá các mặt trận ở trung tâm Sài Gòn và đánh bung ra ngoại ô. Ở đây, chúng lại đụng vào các mặt trận, các phòng tuyến bao vây quanh Sài Gòn, các trận đánh lại diễn ra quyết liệt". Trận đốt cháy kho xăng Thị Nghè của Lê Văn Tám diễn ra trong bối cảnh lịch sử đó, không thể nào xảy ra trước ngày 08/10/1945 được.
------------------------------
(1) Từ điển địa danh lịch sử VN, Nxb. Văn hóa - Thông tin, HN, 1998, tr. 1118.
(CATP) Ông Phan Huy Lê còn giải thích: "Sở dĩ ông Trần Huy Liệu đặt tên Tám (cho Lê Văn Tám) là vì nghĩ đến Cách mạng tháng Tám". Lập luận như vậy quả là một sự suy diễn. Tôi xin lưu ý với bạn đọc rằng trong những ngày đầu khai hỏa tiếng súng kháng chiến chống Pháp của Nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, đã đồng thời xuất hiện một số nhân vật nổi tiếng tên Tám tại mặt trận số 1, còn gọi là mặt trận tiền tuyến Sài Gòn - Gia Định hay mặt trận miền Đông: Một là, "Em Tám" - người chiến sĩ cảm tử thiếu niên đã đốt cháy kho xăng Thị Nghè; Hai là, "Em Tám" (còn được gọi là Tám Dô) - người liên lạc thiếu niên dũng cảm của Xứ ủy và Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ; Ba là, người đảng viên Cộng sản có uy tín, tài năng Nguyễn Văn Tám - Bí thư Quận ủy Gò Vấp; Bốn là, một nữ chiến sĩ cảm tử tên Nguyễn Thị Tám, người Sài Gòn, sinh năm 1930, hy sinh năm 1946 trong trận đánh ở Bình Đăng, lúc mới 16 tuổi. Những cái bông hoa lửa ấy đều do cha mẹ đặt tên, chứ đâu phải do ai đó đã rút từ nguồn cảm hứng của cuộc Cách mạng mùa Thu để đặt tên cho họ.
TRẦN HỮU PHƯỚC (Nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo xây dựng các Khu di tích lịch sử Cách mạng miền Nam)