Đổi mới tư duy không bắt đầu từ những khẩu hiệu, mà từ những người dám nhìn thẳng vào thực tiễn và tin vào sức mạnh của dân chủ. Đồng chí Trần Trọng Tân là một người như thế: Một nhà lý luận đi lên từ thực tiễn, từng làm Bí thư Tỉnh ủy ở tuổi 24, hoạt động bí mật giữa lòng Sài Gòn, trải qua lao tù Côn Đảo, rồi đứng đầu ngành Tư tưởng - Văn hóa của Đảng thời kỳ đầu Đổi mới. Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông (15/10/1926 - 15/10/2026), Chuyên đề Công an TPHCM xin giới thiệu loạt bài về những dấu ấn ông để lại: chân thực, tự học và trọn vẹn tình nghĩa với dân.
Bài 1: DÂN CHỦ LÀ ĐỘNG LỰC, LÒNG DÂN LÀ THƯỚC ĐO
Chiều 13/8/2014, chín ngày sau khi đồng chí Trần Trọng Tân qua đời, gia đình ông thực hiện một ý nguyện lúc sinh thời của ông: Dành toàn bộ 1,25 tỷ đồng tiền phúng viếng cho các hoạt động từ thiện. Số tiền này được chia thành nhiều phần, mỗi phần gắn với một chặng đời ông: 300 triệu đồng gửi đến Ban liên lạc Cựu tù chính trị để giúp những cựu tù có hoàn cảnh khó khăn; 300 triệu đồng trao cho Ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM để chăm lo các gia đình chính sách, cựu cán bộ Tuyên giáo có hoàn cảnh khó khăn; 250 triệu đồng gửi tỉnh Quảng Trị xây nhà tình thương, giúp học sinh nghèo hiếu học; 100 triệu đồng dùng để thăm, tặng quà các cơ sở Cách mạng từng nuôi giấu, che chở khi ông hoạt động bí mật ở Sài Gòn trước năm 1975; 150 triệu đồng xây 1 chiếc cầu nông thôn ở tỉnh Đồng Tháp; phần còn lại dành cho Phường 2 (Q. Tân Bình cũ) xây nhà tình thương và hỗ trợ những người từng giúp việc cho ông qua các thời kỳ.
Đồng chí Trần Trọng Tân trao đổi cùng các đại biểu tại Hội thảo khoa học “Chủ tịch Hồ Chí Minh - Hành trình tìm đường cứu nước” ngày 31/5/2011. Ảnh: hcmcpv.org.vn
Đó là việc làm cuối cùng của một người cả đời làm công tác tư tưởng. Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh đồng chí Trần Trọng Tân (15/10/1926 - 15/10/2026), loạt bài viết này xin bắt đầu từ dấu ấn lớn nhất ông để lại là những đóng góp về đổi mới tư duy lý luận, rồi đi ngược về cội nguồn đã hun đúc nên bản lĩnh ấy.
VIỆC GÌ ĐẢNG CẦN THÌ CỐ GẮNG LÀM TỐT
Đồng chí Trần Trọng Tân, tên thật Trần Trọng Hoãn, sinh ngày 15/10/1926 tại xã Tân Mỹ, huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị. Khi bước vào Đại hội VI của Đảng, ông đã có hơn 40 năm hoạt động Cách mạng, trải qua các cương vị: Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị, Ủy viên Thường trực Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam, Phó ban Tuyên huấn Khu ủy Sài Gòn - Gia Định, Trưởng ban Tuyên huấn Thành ủy TPHCM và Ủy viên Ban lãnh đạo Đoàn chuyên gia Việt Nam tại Campuchia.
Tháng 12/1986, Đại hội VI đề ra đường lối đổi mới toàn diện, ông được Đại hội bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và được phân công làm Trưởng ban Tuyên huấn Trung ương, sau là Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương. Theo ông Nguyễn Trọng Xuất - nguyên Chánh văn phòng Thành ủy TPHCM, người gắn bó với ông hơn nửa thế kỷ, ban đầu TPHCM giới thiệu ông ứng cử vào Trung ương với dự định để ông phụ trách công tác tuyên huấn của thành phố, nhưng sau khi ông trúng cử, Trung ương đã giữ ông lại Hà Nội để đảm nhận trọng trách ở tầm toàn quốc.
Ông Nguyễn Trọng Xuất cũng cho biết, thời kỳ này ông Trần Trọng Tân có nhiều bài viết về tư tưởng đổi mới, với quan điểm nhất quán rằng đổi mới kinh tế là cần thiết, nhưng phải đổi mới cả chính trị, tư tưởng thì mới vận động được quần chúng, nói người dân mới nghe. Gặp lại ông tại Đại hội năm 1986, ông Xuất nhớ mãi nhận định của ông về sự nghiệp đổi mới, sau này được in trong cuốn Góp phần đổi mới công tác lý luận - tư tưởng (NXB Chính trị quốc gia, 1995): Tinh thần dân chủ đang trở thành sức mạnh thúc đẩy Đổi mới. Ở cương vị đứng đầu ngành Tư tưởng, ông còn là một trong những cán bộ chủ chốt được Đảng giao chỉ đạo tập hợp, chọn lọc, biên tập bộ Hồ Chí Minh toàn tập.
Đồng chí Trần Trọng Tân dự triển lãm chuyên đề về Bác Tôn tại Bảo tàng Tôn Đức Thắng ngày 30/3/2009. Ảnh: hcmcpv.org.vn
Năm 1991, ông tiếp tục được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương khóa VII và được điều động về TPHCM, giữ cương vị Phó Bí thư Thành ủy, Trưởng ban Tư tưởng - Văn hóa Thành ủy cho đến khi nghỉ hưu năm 1997. Từ vị trí ở Trung ương trở về một địa phương, ông không nề hà, bởi theo ông, việc gì Đảng cần thì cố gắng làm tốt và chứng minh bằng chính kết quả công việc.
Đó là giai đoạn khó khăn với thành phố và cả nước. Khi ấy khối Đông Âu xã hội chủ nghĩa sụp đổ, ở thành phố có những đợt người dân từ các nơi kéo về khiếu kiện đông người; còn trên mặt trận văn hóa - tư tưởng xuất hiện nhiều biểu hiện mất phương hướng, dao động. Đây chính là giai đoạn ông Trần Trọng Tân ghi dấu tài năng và trách nhiệm của người làm công tác văn hóa - tư tưởng, với những chỉ đạo cụ thể để chấn chỉnh, định hướng, từng bước ổn định tình hình. Ông còn dành thời gian tự viết những bài báo kịp thời để hóa giải những trăn trở, dao động trong đảng viên và quần chúng.
NHÀ LÝ LUẬN KHÔNG RỜI THỰC TIỄN
Năm 1959, khi công tác ở Vụ Huấn học - Ban Tuyên huấn Trung ương, ông đã viết cuốn Chủ nghĩa tư bản và Chủ nghĩa xã hội (NXB Sự thật). Đến thời kỳ đầu Đổi mới, ông xuất bản cuốn Góp phần đổi mới công tác lý luận tư tưởng (NXB Chính trị Quốc gia, 1995, 1996), Về công tác tư tưởng và văn hóa (NXB Tổng hợp TPHCM, 1999). Sau khi nghỉ hưu, ông tham gia Hội đồng Lý luận Trung ương khóa I (1996 - 2001), chủ biên công trình Lịch sử Đảng bộ TPHCM 1930 - 1975 và tiếp tục đóng góp ý kiến vào việc bổ sung, phát triển Cương lĩnh, Điều lệ Đảng, văn kiện đại hội của Trung ương và TPHCM.
PGS-TS Nguyễn Thanh Tú nhận định, nét riêng trong tư tưởng của ông là trung thành với đường lối của Đảng nhưng được khái quát từ thực tế sống động và gọi ông là hình mẫu của một nhà lý luận hoạt động thực tiễn. Theo ông Tú, nguyên tắc bất di bất dịch của ông Trần Trọng Tân là am tường thực tế và hiểu sâu lý luận, coi đó là hai nguồn sống của công tác tuyên huấn.
Quan niệm về nghề của ông được nhiều người nhắc lại. Ông cho rằng thời chiến hay thời bình, muốn đi vào lòng người thì công tác tuyên huấn phải bằng sự chân thực và hấp dẫn. Bởi bản chất con người là trung thực, nên nếu giả dối, dù chỉ chút ít, sớm muộn cũng bị lật tẩy, mà đã một lần bất tín thì khó lấy lại niềm tin. Muốn hấp dẫn thì phải hay, phải đúng, phải sinh động và trước hết phải viết, nói điều dân quan tâm, thực sự vì dân. Với công tác tuyên giáo, phương pháp mà ông đề cao là luôn đổi mới, tăng cường lắng nghe, đối thoại, tranh luận và độc lập suy nghĩ.
Chính ông cũng tự áp dụng chuẩn mực ấy cho từng trang viết. Mỗi khi viết về một vấn đề, ông đặt ra hai yêu cầu: Phải có điều mới cho người đọc và phải đúng đắn, chính xác; mỗi luận cứ đều được tra cứu thấu đáo và ông không sử dụng tư liệu nếu thấy không đủ độ tin cậy.
TIẾNG NÓI THẲNG THẮN VỀ XÂY DỰNG ĐẢNG
Khi đã nghỉ hưu nhiều năm, ông vẫn theo sát những vấn đề lớn của Đảng. Những năm cuối đời, ông Trần Trọng Tân đặc biệt tâm huyết với công tác xây dựng Đảng, giữ gìn đạo đức người đảng viên, phát huy dân chủ và đã tham gia nhiều ý kiến có giá trị khi góp ý sửa đổi Hiến pháp. Những người từng làm việc với ông thường gọi ông là “chú Hai”, “bác Hai” đều nhận thấy ông tự học gần như suốt cuộc đời. Những tháng cuối đời nằm viện, nhiều người vào thăm vẫn thấy ông đọc sách, xem văn kiện Đảng. Đến khi bác sĩ và người nhà không cho đọc nữa, ông chuyển sang nghe radio, xem tivi để cập nhật thời sự và chỉ ít ngày cuối cùng mới thôi học.
Ngày 14/10/2026, một ngày trước dịp tròn 100 năm ngày sinh của ông, Hãng phim Truyền hình TPHCM (TFS) phát sóng phim tài liệu Đồng chí Trần Trọng Tân - Giữ trọn lòng son trên kênh HTV 9. Bộ phim sử dụng những thước phim tư liệu, trong đó chính ông kể lại các chặng đường hoạt động Cách mạng, cùng lời kể của các nhân chứng như nguyên Chủ tịch nước Trương Tấn Sang, PGS-TS Nguyễn Hồng Vinh - nguyên Tổng Biên tập Báo Nhân dân, ông Đỗ Văn Hoa - nguyên thư ký của ông, bà Hoàng Thị Khánh và bà Thân Thị Thư.
Nhìn lại những điều ông theo đuổi ở cương vị cao nhất của ngành Tư tưởng không hề xa lạ với những gì ông đã làm từ thời trẻ: Đòi hỏi sự chân thực, chính xác trong từng con chữ, tin vào sức mạnh của dân chủ và lấy cách nhìn của người dân làm thước đo đánh giá cán bộ.