Môi trường hình thành nhân cách
Trong các định hướng chiến lược về phát triển văn hóa và con người Việt Nam, Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đặt ra một quan điểm rất rõ ràng: văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển quốc gia. Nghị quyết không xem văn hóa chỉ là lĩnh vực nghệ thuật, di sản hay hoạt động tinh thần thuần túy, mà nhìn văn hóa trong một nghĩa rộng hơn: đó là hệ giá trị, chuẩn mực và môi trường hình thành nhân cách con người Việt Nam trong thời đại mới. Chính từ cách tiếp cận này, con người được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển văn hóa.
Theo tinh thần của nghị quyết, con người vừa là chủ thể sáng tạo văn hóa, vừa là đối tượng được văn hóa bồi dưỡng và hoàn thiện. Mục tiêu cuối cùng của chiến lược phát triển văn hóa là xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và trách nhiệm xã hội. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào quá trình hình thành con người, có thể thấy một sự thật hiển nhiên: trước khi bước vào nhà trường, trước khi tiếp xúc với xã hội rộng lớn, mỗi con người đều được nuôi dưỡng trong gia đình. Chính gia đình là môi trường đầu tiên định hình nhân cách, lối sống và hệ giá trị của mỗi cá nhân.
Trong gia đình, con người học cách ứng xử với người khác, học cách tôn trọng và chia sẻ, học cách phân biệt đúng sai và chịu trách nhiệm với hành động của mình. Những phẩm chất như trung thực, nghĩa tình, kỷ luật hay lòng nhân ái không phải tự nhiên hình thành trong đời sống xã hội, mà được bồi đắp từ những trải nghiệm rất sớm trong không gian gia đình. Vì vậy, nếu chiến lược văn hóa của quốc gia đặt mục tiêu xây dựng con người Việt Nam có nhân cách và trách nhiệm xã hội, thì gia đình chính là môi trường nền tảng của chiến lược đó.
Văn hóa gia đình trong đời sống hiện tại: gần nhau về không gian, xa nhau trong kết nối (ảnh minh họa)
Một điểm quan trọng khác của Nghị quyết 80 là việc xác định phải xây dựng đồng bộ các hệ giá trị: hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, chuẩn mực con người và hệ giá trị gia đình. Cách đặt vấn đề này cho thấy gia đình không phải là một yếu tố phụ trong cấu trúc văn hóa - xã hội, mà là một thành tố cấu thành của hệ giá trị quốc gia. Bởi lẽ, các giá trị chung của xã hội không thể tồn tại nếu chúng không được hình thành và nuôi dưỡng trong đời sống gia đình.
Hệ giá trị quốc gia thực chất được hình thành từ hàng triệu gia đình. Khi trong mỗi gia đình tồn tại những chuẩn mực như tôn trọng lẫn nhau, giữ chữ tín, sống có trách nhiệm và quan tâm đến cộng đồng, những chuẩn mực ấy sẽ lan tỏa thành văn hóa xã hội. Ngược lại, nếu gia đình suy yếu, nếu các mối quan hệ trong gia đình trở nên lỏng lẻo, thì những giá trị chung của xã hội cũng khó có thể bền vững.
Nghị quyết cũng nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, trong đó gia đình, nhà trường và xã hội là ba không gian quan trọng. Tuy nhiên, trật tự này không phải là sự sắp xếp ngẫu nhiên. Gia đình được đặt trước nhà trường và xã hội, bởi đây là môi trường văn hóa sơ cấp - nơi con người hình thành những nhận thức ban đầu về đạo đức, trách nhiệm và quan hệ xã hội. Nhà trường tiếp tục hoàn thiện quá trình giáo dục đó, còn xã hội là môi trường mở rộng để con người thực hành và phát triển các giá trị đã được hình thành.
Nếu môi trường văn hóa trong gia đình suy yếu, nhà trường sẽ phải gánh thêm nhiệm vụ giáo dục nhân cách, còn xã hội sẽ phải xử lý nhiều hệ quả của sự thiếu hụt nền tảng đạo đức. Chi phí xã hội cho các vấn đề giáo dục, an ninh và trật tự sẽ tăng lên, trong khi hiệu quả của các chính sách văn hóa lại giảm đi. Vì vậy, xét về bản chất, gia đình không chỉ là một thiết chế xã hội cơ bản mà còn là "hệ miễn dịch" của văn hóa xã hội.
Nghị quyết 80 cũng đặt vấn đề xây dựng "thế trận văn hóa" để bảo vệ nền tảng tư tưởng, bản sắc và sức mạnh tinh thần của dân tộc trong bối cảnh hội nhập và biến động toàn cầu. Thế trận văn hóa này không chỉ được tạo nên bởi các thiết chế văn hóa hay các chương trình tuyên truyền, mà trước hết được hình thành từ những chuẩn mực sống trong từng gia đình. Một xã hội có sức đề kháng văn hóa mạnh là xã hội trong đó mỗi gia đình đều duy trì những giá trị cốt lõi như trung thực, trách nhiệm, tôn trọng pháp luật và tình nghĩa con người.
Từ góc nhìn đó, có thể thấy rằng gia đình chính là điểm gốc của toàn bộ chiến lược phát triển văn hóa và con người. Gia đình tạo ra nền tảng nhân cách; nhân cách tạo ra môi trường văn hóa xã hội; môi trường văn hóa lành mạnh tạo ra một xã hội ổn định và phát triển. Chuỗi quan hệ này cho thấy mọi chiến lược văn hóa, dù được xây dựng ở quy mô quốc gia, cuối cùng vẫn phải bắt đầu từ không gian gia đình.
Tuy nhiên, trong thực tiễn triển khai, sự quan tâm dành cho văn hóa gia đình vẫn chưa tương xứng với vai trò nền tảng của nó. Nhiều chương trình phát triển văn hóa thường tập trung vào bảo tồn di sản, phát triển công nghiệp văn hóa hay tổ chức các hoạt động nghệ thuật, trong khi những vấn đề cốt lõi của văn hóa gia đình - như kỹ năng xây dựng hôn nhân, giáo dục làm cha mẹ, quan hệ giữa các thế hệ, hay cân bằng giữa công việc và đời sống gia đình - vẫn chưa được đặt thành một chiến lược rõ ràng và đồng bộ.
Chiến lược phát triển dài hạn
Mặc dù trong nhiều văn kiện quan trọng của Đảng và Nhà nước, gia đình luôn được xác định là nền tảng của xã hội và là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách con người, nhưng trên thực tế, văn hóa gia đình vẫn chưa được quan tâm đúng mức với tư cách là một chiến lược phát triển dài hạn. Khoảng cách giữa nhận thức về vai trò của gia đình và những chính sách cụ thể để củng cố văn hóa gia đình vẫn còn khá lớn. Điều này không phải xuất phát từ việc xã hội phủ nhận giá trị của gia đình, mà chủ yếu do những "vùng xám" trong nhận thức, những khoảng hở trong quản lý và một số "điểm nghẽn" trong cách tiếp cận chính sách.
Trước hết, tồn tại một "vùng xám" khá rõ trong nhận thức về văn hóa gia đình. Trong nhiều trường hợp, văn hóa gia đình vẫn được hiểu theo nghĩa hẹp, gắn với những chuẩn mực đạo đức truyền thống như hiếu kính, thủy chung, hòa thuận hay tôn trọng người lớn tuổi. Những giá trị này rất quan trọng, nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc nhấn mạnh các chuẩn mực đạo đức, văn hóa gia đình sẽ dễ bị nhìn nhận như một lĩnh vực mang tính truyền thống, ít liên quan đến các chiến lược phát triển hiện đại. Trong khi đó, văn hóa gia đình thực chất là một hệ thống phức hợp, bao gồm cách tổ chức đời sống gia đình, phương thức giao tiếp giữa các thế hệ, cách chia sẻ trách nhiệm giữa vợ và chồng, phương pháp nuôi dạy con cái, cũng như khả năng thích ứng của gia đình trước những biến đổi nhanh chóng của xã hội. Khi nhận thức chưa mở rộng theo hướng này, việc xây dựng chiến lược phát triển văn hóa gia đình khó có thể đạt đến chiều sâu cần thiết.
Một nguyên nhân khác là văn hóa gia đình thường bị xem là vấn đề riêng của mỗi hộ gia đình. Nhiều người cho rằng đây là lĩnh vực thuộc phạm vi đời sống cá nhân, khó hoặc không nên can thiệp bằng chính sách. Cách nhìn này khiến các cơ quan quản lý nhà nước có xu hướng tập trung vào những lĩnh vực dễ định lượng và dễ điều hành hơn như kinh tế, hạ tầng, giáo dục hay an sinh xã hội. Trong khi đó, văn hóa gia đình - với những yếu tố mang tính tinh thần và quan hệ - lại ít được đưa vào các chương trình phát triển với những mục tiêu, chỉ tiêu và cơ chế thực hiện cụ thể.
Bên cạnh đó, có thể thấy một khoảng hở nhất định trong hệ thống quản lý và định hướng chính sách đối với văn hóa gia đình. Dù đã có nhiều chương trình, phong trào và hoạt động nhằm xây dựng gia đình văn hóa, nhưng phần lớn vẫn mang tính vận động xã hội hoặc khuyến khích đạo đức chung, chưa hình thành được một hệ thống chính sách toàn diện. Nhiều nội dung quan trọng liên quan trực tiếp đến chất lượng đời sống gia đình - như giáo dục kỹ năng hôn nhân, hỗ trợ cha mẹ trong việc nuôi dạy con cái, xây dựng văn hóa giao tiếp trong gia đình, hay cân bằng giữa công việc và đời sống - vẫn chưa được tích hợp đầy đủ vào các chương trình phát triển xã hội.
Một điểm nghẽn khác nằm ở sự thay đổi rất nhanh của cấu trúc gia đình trong quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế. Gia đình Việt Nam đang chuyển từ mô hình nhiều thế hệ sang gia đình hạt nhân; từ không gian làng xã sang môi trường đô thị; từ nhịp sống gắn với cộng đồng sang nhịp sống gắn với công việc và thị trường lao động. Những thay đổi này tạo ra nhiều áp lực mới đối với đời sống gia đình: thời gian dành cho nhau giảm đi, khoảng cách thế hệ tăng lên, vai trò và trách nhiệm giữa các thành viên cũng thay đổi. Tuy nhiên, các chính sách hỗ trợ gia đình trong bối cảnh mới - như hỗ trợ chăm sóc trẻ em, hỗ trợ người cao tuổi, hay xây dựng môi trường làm việc thân thiện với gia đình - vẫn còn phát triển chậm so với tốc độ biến đổi của xã hội.
Ngoài ra, một "điểm nghẽn" quan trọng khác là sự thiếu vắng các công cụ đo lường và đánh giá cụ thể đối với văn hóa gia đình. Những giá trị như sự gắn kết giữa các thành viên, mức độ thấu hiểu trong gia đình hay môi trường tinh thần của trẻ em rất khó lượng hóa. Khi không có những chỉ số rõ ràng để đánh giá, văn hóa gia đình thường ít được đưa vào các mục tiêu phát triển có tính ràng buộc. Điều này dẫn đến tình trạng các chương trình xây dựng gia đình văn hóa chủ yếu mang tính phong trào, thiếu chiều sâu và khó tạo ra sự thay đổi bền vững.
Cuối cùng, có thể nhận thấy rằng việc phát triển văn hóa gia đình đòi hỏi sự phối hợp của nhiều lĩnh vực khác nhau: giáo dục, lao động, truyền thông, an sinh xã hội và quản lý đô thị. Tuy nhiên, trong thực tế, các chính sách liên quan đến gia đình thường được triển khai rời rạc theo từng lĩnh vực, thiếu một tầm nhìn chiến lược tổng thể. Khi không có một cách tiếp cận liên ngành và dài hạn, những nỗ lực riêng lẻ rất khó tạo ra sự chuyển biến rõ rệt trong đời sống gia đình.
Nhìn tổng thể, những "vùng xám" trong nhận thức, những khoảng hở trong quản lý và các "điểm nghẽn" trong thực thi chính sách đã khiến văn hóa gia đình - dù được xác định là nền tảng của xã hội - vẫn chưa được phát triển tương xứng với vai trò của nó. Trong bối cảnh bước vào kỷ nguyên mới với tốc độ biến đổi xã hội ngày càng nhanh, việc nhận diện rõ những hạn chế này là bước cần thiết để xây dựng một chiến lược phát triển văn hóa gia đình mang tính hệ thống và dài hạn. Khi gia đình được đặt đúng vị trí trong chiến lược phát triển văn hóa và con người, nền tảng tinh thần của xã hội mới có thể được củng cố một cách bền vững.
(CATP) Nhịp sống đô thị ngày càng gấp gáp, nhiều gia đình hiện đại đang đối mặt với một nghịch lý: sống chung một mái nhà nhưng lại xa cách về cảm xúc. Khi thời gian, công việc và công nghệ dần chi phối đời sống thường nhật, văn hóa gia đình - nền tảng nuôi dưỡng con người - đang đứng trước những thách thức âm thầm nhưng sâu sắc.