Những người con Anh hùng trong gia tộc họ Võ ở Đức Hòa

Khí phách của Võ Văn Tần

Trong một chuyến về Đức Hòa để tìm chân dung những "Bà mẹ Việt Nam Anh hùng", tôi được đưa đến nhà thờ của gia đình họ Võ. Đó là ngôi nhà gạch khá khang trang, nép sát chùa Đức Quang thuộc xã Mỹ Hạnh. Anh Võ Văn Đấu, cháu đích tôn của liệt sĩ Võ Văn Tần không giấu được niềm tự hào khi bộc bạch: "Trải qua ba đời liên tiếp, nhiều người phụ nữ họ Võ của gia tộc chúng tôi được phong tặng danh hiệu "Bà mẹ Việt Nam Anh hùng". Dù con cháu của dòng họ Võ có đi đâu, làm gì, tất cả vẫn không quên máu của ông bà đã nhuộm đỏ mảnh đất giàu truyền thống Cách mạng".

Được biết, nhà chí sĩ Cách mạng Võ Văn Tần (1894-1941) là con trai cả trong gia đình. Ông sớm được cha cho học chữ Hán, lớn lên học thêm quốc ngữ. Những năm đầu đi tìm con đường đánh Pháp, ông lên Sài Gòn làm nghề kéo xe kiếm sống. Những năm 1924-1925, ông tham gia hội kín Nguyễn An Ninh; năm 1926 gia nhập Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội - tiền thân của Đảng Cộng sản Đông Dương. Cuối năm 1929, ông chuyển từ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội sang An Nam Cộng sản Đảng và được cử làm Bí thư chi bộ đầu tiên của Đức Hòa. Ngày 04/6/1930, Võ Văn Tần trực tiếp chỉ đạo cuộc biểu tình chống thuế ở địa phương. Trong cuộc đấu tranh này, đồng chí Châu Văn Liêm hy sinh anh dũng trước sự đàn áp của quân Pháp. Nông dân đoàn kết chống lại, giết nhiều tên cường hào gian ác. Quân Pháp khủng bố điên cuồng, bắt bớ, sát hại nhiều người. Sau cuộc biểu tình gây chấn động Nam Kỳ lúc đó, Võ Văn Tần bị kết án tử hình vắng mặt.

Anh Võ Văn Đấu bên bàn thờ Bác Hồ và ông nội đặt tại chùa Đức Quang, xã Mỹ Hạnh

Tháng 6/1931, sau khi đồng chí Lê Quang Sung sa vào tay quân Pháp, Võ Văn Tần được cử làm Bí thư Tỉnh ủy Chợ Lớn. Để tránh sự truy lùng của kẻ thù, ông cùng em trai Võ Văn Ngân chuyển sang Hóc Môn (Gia Định) tiếp tục hoạt động. Được đồng bào che chở, hàng ngày ông cùng các đồng chí đi xuống cơ sở, tuyên truyền giác ngộ quần chúng, xây dựng cơ sở Cách mạng, giữ vững phong trào ở Hóc Môn và các huyện khác thuộc Gia Định.

Cuối năm 1932, Võ Văn Tần được cử làm Bí thư Tỉnh ủy Gia Định. Đảng bộ tỉnh Gia Định trong thời kỳ này tiếp tục được củng cố, lãnh đạo nhiều cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp và bọn địa chủ tay sai gian ác. Tháng 05/1935, Võ Văn Tần được cử vào Ban Thường vụ Xứ ủy Nam Kỳ. Đến đầu năm 1937, ông chính thức được chỉ định làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ (thay đồng chí Võ Văn Ngân) và được bầu bổ sung vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

Ngày 06/11/1939, Võ Văn Tần cùng các đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Phan Đăng Lưu, Lê Duẩn họp Hội nghị Trung ương Đảng tại Hóc Môn - Bà Điểm. Hội nghị phân tích tình hình, đề ra nhiệm vụ hàng đầu là đấu tranh giải phóng dân tộc và quyết định thành lập Mặt trận Thống nhất Dân tộc Phản đế Đông Dương. Võ Văn Tần được Trung ương phân công thực hiện Nghị quyết ở Nam Kỳ. Phong trào Cách mạng đang lên mạnh thì ngày 14/7/1940, Nam Kỳ khởi nghĩa sắp nổ ra, Võ Văn Tần bị địch bắt ở xã Tân Xuân (Hóc Môn) khi đang trên đường công tác. Ông bị đưa đến nhà tù Catina, bị tra tấn chết đi sống lại nhiều lần. Bị dọa thi hành án tử hình, Võ Văn Tần nhìn thẳng vào mặt kẻ thù, tuyên bố: "Người Cộng sản không sợ chết! Chúng bây đừng giở những trò vô ích ấy ra".

Không khai thác được gì, địch đày ông ra Côn Đảo. Sau cuộc khởi nghĩa, nhiều cán bộ của Đảng bị bắt, bị tra tấn, giết hại. Thực dân Pháp đưa Võ Văn Tần từ Côn Đảo trở về đất liền. Ngày 28/8/1941, ông bị giặc Pháp xử bắn tại khu vực Giếng Nước (nằm trong khu vực Bệnh viện Hóc Môn hiện nay) cùng với các đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Hà Huy Tập, Phan Đăng Lưu, Nguyễn Thị Minh Khai, Nguyễn Hữu Tiến. Trước khi ra trường bắn, Võ Văn Tần lấy gạch non viết lên tường nhà giam: "Dặn các đồng chí; Lê Nin nói thà mình chết, không để phong trào cách mạng chết". Ra trường bắn, ông đưa đôi tay bị xiềng lên, gỡ bỏ dải băng đen bịt mắt, nhìn thẳng vào họng súng quân thù, cùng các đồng chí hô vang lời cuối cùng: "Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm! Cách mạng Đông Dương thành công muôn năm!". Địch thủ tiêu mất xác những chiến sĩ bị hành quyết. Mãi đến ngày 13/10/1998, hài cốt của ông mới được tìm thấy tại ấp 3, xã Xuân Thới Thượng trong vườn đất nhà một nông dân. Sau đó, di hài của ông được đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh.

Tấm bia trước mộ của "Bà mẹ Việt Nam Anh hùng" Nguyễn Thị Toàn

Ba đời sản sinh "bà mẹ Việt Nam Anh hùng"

Người con thứ 9 của mẹ Nguyễn Thị Toàn là liệt sĩ Võ Văn Tây. Ông Võ Văn Tây cùng với người chị dâu là Nguyễn Thị Hột (Vợ ông Võ Văn Mẫn) bị giặc Pháp bắn chết trong cuộc một biểu tình chống thuế ở Đức Hòa năm 1930. Cả hai liệt sĩ bị địch vùi xác chung một hố chôn 9 người.

Tiếp đó, đồng chí Võ Thị Phái, người em của Võ Văn Tần - đảng viên được kết nạp năm 1930, quận ủy viên Đức Hòa, hy sinh trong Khởi nghĩa Nam Kỳ. Dù 86 năm đã trôi qua, cái chết của bà Võ Thị Phái vẫn để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng đồng bào Đức Hòa. Theo lời kể của anh Võ Văn Đấu, gọi bà Võ Thị Phái bằng "bà cô”, thì bà bị giặc Pháp bắn cùng Huỳnh Thị Chiều, Phạm Ngọc Sở, Nguyễn Thị Hoàn... vào tháng 11/1940 tại Giồng Cám, nơi Quản Nên - tên tay sai gây nhiều nợ máu với Nhân dân bị nghĩa quân trừng phạt. Và cũng tại Giồng Cám, lá cờ đỏ sao vàng năm cánh đã được cắm trên cây dầu cổ thụ - nơi bà Phái dự một cuộc họp chống khủng bố trắng. Giặc bố ráp, bắt được bà tại Bình Thủy. Chúng đưa bà về quận lỵ thẩm vấn, không khai thác được gì lại còn bị bà quát mắng: "Chánh phủ tụi bây là chánh phủ ăn cướp. Theo tụi bây, làm sao dân sống yên ổn, làm ăn được". Chúng tức giận đem bà ra Giồng Cám hành hình cùng với một số người bị bắt. Cái chết của bà Võ Thị Phái ở Giồng Cám đã gieo vào lòng dân Đức Hòa nỗi căm thù giặc sâu sắc.

Người con trai út của mẹ Nguyễn Thị Toàn là Võ Văn Ngân (1906-1939). Ông là một trong số những đảng viên Cộng sản đầu tiên của Đức Hòa, được bầu vào Xứ ủy Nam Kỳ vào tháng 3/1936, được cử vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng trong Đại hội Đảng lần thứ nhất tại Ma Cao (Trung Quốc). Trong phong trào "Đông Dương đại hội", đồng chí Võ Văn Ngân có vai trò rất lớn trong việc thành lập các ủy ban hành động. Năm 1939, giữa lúc công tác Đảng đang gặp nhiều khó khăn, hàng loạt các cán bộ của Trung ương bị bắt, đồng chí Võ Văn Ngân lâm bệnh nặng, ra đi ở tuổi 32 tràn đầy nhiệt huyết. Ngày nay, ở Đức Hòa có một trường học mang tên Võ Văn Ngân.

Tượng liệt sĩ Võ Thị Phái được đặt trong khu di tích chi bộ Đảng đầu tiên của tỉnh Chợ Lớn năm 1930 tại xã Mỹ Hạnh

Người phụ nữ thứ ba được đề cập là bà Võ Thị Thung (con gái của vợ chồng liệt sĩ Võ Văn Tây - Lê Thị Mẹo). Bà Thung là đảng viên, từng tham gia khởi nghĩa Nam Kỳ. Sau cuộc nổi dậy này, bà Thung rời quê hương Đức Hòa về Hóc Môn tiếp tục hoạt động, âm thầm xây dựng những cơ sở Cách mạng, liên lạc với Xứ ủy truyền đạt Nghị quyết của Đảng tới các đảng viên trung kiên của Đức Hòa, đang rút vào hoạt động bí mật chờ thời cơ giành chính quyền.

Trước Cách mạng tháng 8, bà Thung thành lập Ban Cán sự chỉ đạo giành chính quyền, được cử làm Bí thư Huyện ủy Đức Hòa. Trong lúc bà đang dự cuộc họp tại xã Mỹ Hạnh thì bị giặc càn quét, bao vây nên phải ẩn mình dưới giếng nước. Khi phát hiện, chúng xả súng giết chết bà rồi lấp đất lại. Bà Võ Thị Thung hy sinh, để lại người con trai là Phạm Công Khanh. Nối tiếp khí phách và lý tưởng của mẹ cùng với các ông, anh Khanh tham gia kháng chiến và ngã xuống trên chính quê hương Đức Hòa - mảnh đất nhuộm đỏ máu dòng họ Võ. Khi chọn cho mình cái chết để bảo toàn khí tiết Cách mạng, bà Võ Thị Thung có lẽ không bao giờ nghĩ nửa thế kỷ sau, bà được truy tặng danh hiệu cao quý "Bà mẹ Việt Nam Anh hùng".