(CAO) Hôm 6/10, Reuters đưa tin nhà khoa học người Mỹ gốc Bỉ Francis Halzen đã giành giải Nobel Vật lý năm 2026 nhờ công trình xây dựng đài quan sát nhằm phát hiện các hạt neutrino năng lượng cao (còn gọi là hạt ma). Đây là một trong những loại hạt ở cấp độ hạ nguyên tử khó nắm bắt nhất của vũ trụ bên cạnh nỗ lực xác định cách thức hình thành của chúng.
Ông Halzen, 82 tuổi, nhận ra rằng lớp băng tinh khiết tại Nam Cực có thể được sử dụng để theo dõi các hạt neutrino này – còn được gọi là "hạt ma" do khả năng xuyên qua Trái Đất và cơ thể con người mà không để lại dấu vết, cũng như rất hiếm khi tương tác với vật chất.
"Những sứ giả (hạt ma) này mang theo thông tin từ vũ trụ. Chúng mở ra cánh cửa dẫn đến các thiên hà xa xôi và cho chúng ta biết về quá trình các ngôi sao phát nổ" - bà Eva Olsson thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển phát biểu tại cuộc họp báo công bố giải Nobel.
Viện Hàn lâm cho biết, các tương tác được ghi nhận bởi đài quan sát IceCube tại Nam Cực cung cấp thông tin về cách thức hình thành của các hạt neutrino năng lượng cao, đồng thời có thể hé lộ những hiện tượng chưa từng được biết đến trước đây.
Vào năm 2014, tạp chí Smithsonian của Mỹ đã gọi ông Halzen là "người đàn ông Neutrino" khi trao cho ông giải thưởng Ingenuity (Sáng kiến), đồng thời ca ngợi công trình tìm kiếm hạt ma của ông là "thí nghiệm tuyệt vời (đã) mở ra kỷ nguyên mới trong ngành thiên văn học".
Tạp chí này thậm chí còn xuất bản một bộ truyện tranh minh họa về cuộc đời ông với tựa đề: "Hành trình khám phá vũ trụ của một nhà vật lý bắt đầu tại Nam Cực".
Hệ thống dò hạt này bao gồm hơn 5.000 cảm biến được lắp đặt trong khối băng Nam Cực có thể tích một km khối, trải dài tới độ sâu 2.500 mét dưới bề mặt băng, gần Trạm Nam Cực Amundsen-Scott.
Chân dung nhà khoa học người Mỹ gốc Bỉ Francis Halzen đoạt giải Nobel Vật lỳ 2026 - Ảnh: Reuters
Đài quan sát này chờ đợi các tín hiệu từ những hạt neutrino năng lượng cao (vốn gần như không có khối lượng). Khác với các loại hạt khác, hạt ma không bị mất năng lượng hay thay đổi hướng đi; nhờ đó, các nhà khoa học hy vọng có thể lần theo dấu vết của chúng ngược về nguồn gốc là các vụ nổ sao, các đợt bùng phát tia gamma và những hiện tượng dữ dội liên quan đến lỗ đen hay sao neutron. Dự kiến, hệ thống có thể ghi nhận khoảng một hạt mỗi ngày.
Halzen - hiện là giáo sư tại Đại học Wisconsin–Madison (Mỹ), lần đầu tiên trình bày ý tưởng ghi lại dấu vết hạt neutrino tại Nam Cực vào năm 1988, nhưng phải đến năm 2011 dự án mới hoàn tất.
"Tôi phải nhấn mạnh rằng mình đã rất may mắn, bởi khi chúng tôi bắt đầu dự án này, ai cũng nhận thấy đây có thể là một ý tưởng hay, nhưng rất ít người tin rằng nó sẽ thành công, kể cả chính tôi" - Halzen chia sẻ qua điện thoại tại buổi họp báo.
Neutrino là loại hạt trung hòa về điện và không bị ảnh hưởng bởi bất kỳ từ trường nào; điều này có nghĩa là, khác với các sóng điện từ như ánh sáng khả kiến, hướng di chuyển của chúng chỉ thẳng về phía nguồn phát.
Đài quan sát đã xác định được rằng các hạt neutrino năng lượng cao có nguồn gốc từ bên trong cũng như từ rất xa bên ngoài thiên hà của chúng ta, mở ra hành trình khám phá liên sao nhằm tìm kiếm các vật thể và quá trình tạo ra chúng.
Trạm nghiên cứu này là nơi diễn ra nhiều hoạt động khác nhau, có sức chứa lên tới 150 người và được trang bị nhà bếp quy mô lớn, phòng ăn, phòng tập thể dục, thậm chí cả nhà kính.
Halzen cho biết những thành quả chính từ công trình của ông vẫn chưa lộ diện rõ ràng và còn quá sớm để khẳng định chính xác những gì nó có thể hé lộ về vũ trụ.
"Điều thực sự thú vị là tôi vẫn chưa thể trả lời câu hỏi đó. Đây mới chỉ là bước khởi đầu cho lĩnh vực khoa học này; những khám phá thiên văn thực sự vẫn còn ở phía trước" – ông khiêm tốn chia sẻ.
(CAO) Hôm 5/10, Reuters đưa tin nhà khoa học người Mỹ Karl Deisseroth cùng hai nhà khoa học người Đức là Peter Hegemann và Georg Nagel đã giành giải Nobel Y sinh năm 2026 nhờ việc phát triển kỹ thuật quang di truyền (optogenetics) – một phương pháp sử dụng ánh sáng để điều khiển các tế bào thần kinh riêng lẻ trong não bộ.