Không gian văn hóa sống của đô thị
Vỉa hè TPHCM không chỉ là một cấu phần của hạ tầng giao thông. Đó là không gian nơi đời sống đô thị hiển hiện rõ nhất, nơi con người gặp gỡ, trao đổi, mưu sinh, thư giãn và biểu đạt bản sắc của mình. Nếu đặt trong tinh thần của Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa và con người, vỉa hè không thể tiếp tục được nhìn như một phần "phụ trợ" của lòng đường, mà cần được xác định là một nhóm không gian văn hóa - xã hội quan trọng, có sức lan tỏa lớn và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống đô thị.
Vỉa hè là nơi thể hiện nhịp sống đặc trưng của TPHCM: năng động, cởi mở, linh hoạt và dung nạp. Ở đó có quán cà phê nhỏ buổi sáng, gánh hàng rong buổi chiều, nhóm người tập thể dục lúc bình minh, trẻ em chơi đùa vào buổi tối. Những sinh hoạt tưởng chừng giản dị ấy tạo nên ký ức đô thị, định hình bản sắc và gắn kết cộng đồng. Nếu văn hóa là cách con người sống cùng nhau, thì vỉa hè chính là một trong những sân khấu tự nhiên nhất của văn hóa đô thị. Chính vì vậy, chiến lược phát triển vỉa hè không thể chỉ xoay quanh câu chuyện trật tự hay khai thác kinh tế. Cần một tầm nhìn mới: xem vỉa hè là không gian văn hóa sống, nơi phát triển con người và nuôi dưỡng cộng đồng. Điều này đòi hỏi cách tiếp cận có chiều sâu, trong đó yếu tố văn hóa và sinh hoạt được đặt ngang tầm với yếu tố hạ tầng.
Đường Huyền Trân Công Chúa, phường Bến Thành, TPHCM
Phân loại vỉa hè theo chức năng văn hóa - xã hội
Trước hết, cần phân loại vỉa hè theo chức năng văn hóa - xã hội, không chỉ theo lưu lượng giao thông. Có những tuyến phố có thể trở thành không gian đi bộ kết hợp biểu diễn nghệ thuật đường phố; có những khu dân cư phù hợp với mô hình sinh hoạt cộng đồng buổi tối; có những khu vực thương mại cần tổ chức vỉa hè như không gian kinh tế - văn hóa đặc trưng. Mỗi khu vực phải được nhìn nhận dựa trên lịch sử hình thành, cấu trúc cư dân và đặc tính sinh hoạt riêng, thay vì áp dụng một mô hình quản lý đồng loạt.
Thứ hai, cần đầu tư hạ tầng theo hướng nuôi dưỡng sinh hoạt chứ không triệt tiêu nó. Vỉa hè phải đủ rộng cho người đi bộ, có cây xanh, chỗ ngồi, chiếu sáng an toàn và hạ tầng kỹ thuật ngầm gọn gàng. Khi hạ tầng được tổ chức tốt, hoạt động văn hóa và kinh tế sẽ diễn ra trật tự, văn minh hơn. Không gian được thiết kế đúng sẽ tự điều chỉnh hành vi xã hội, thay vì chỉ dựa vào biện pháp xử phạt.
Thứ ba, chiến lược cần khuyến khích các hình thức văn hóa đường phố có tổ chức: chợ phiên cuối tuần, khu ẩm thực đặc trưng, biểu diễn nghệ thuật cộng đồng, không gian đọc sách hay giao lưu sáng tạo. Những hoạt động này cần được quy hoạch theo thời điểm và vị trí cụ thể, có cơ chế quản lý và hỗ trợ phù hợp. Khi đó, vỉa hè trở thành nền tảng phát triển công nghiệp văn hóa quy mô nhỏ, lan tỏa giá trị tinh thần và tạo sinh kế bền vững.
Đặt con người ở trung tâm của không gian
Tầm nhìn mới về vỉa hè phải đặt con người ở trung tâm. Không gian này cần phục vụ người đi bộ, người già, trẻ em, người khuyết tật; đồng thời tạo điều kiện cho những người mưu sinh hợp pháp có cơ hội tồn tại trong khuôn khổ quy định. Phát triển văn hóa không chỉ là tổ chức sự kiện, mà còn là tạo điều kiện để mỗi cá nhân được sống, làm việc và tương tác trong môi trường nhân văn, an toàn và tôn trọng lẫn nhau.
Vỉa hè TPHCM, nếu được nhìn nhận đúng, có thể trở thành biểu tượng của một đô thị giàu bản sắc, năng động nhưng vẫn nhân văn. Để làm được điều đó, cần một chiến lược vượt ra khỏi tư duy quản lý thuần túy, hướng đến mô hình phát triển có chiều sâu văn hóa, coi không gian vỉa hè là nền tảng nuôi dưỡng con người và cộng đồng trong tiến trình phát triển đô thị bền vững.
Thiết kế không gian để tạo văn hóa
Không gian văn hóa trên vỉa hè chỉ hình thành khi ba yếu tố cùng được thiết lập: thiết kế phù hợp, hoạt động có định hướng và quản lý có trách nhiệm. Trước hết, cần tái thiết kế vỉa hè theo tiêu chí "không gian sống" thay vì chỉ là phần dư của mặt đường. Điều này bao gồm việc bảo đảm tối thiểu lối đi bộ liên tục và an toàn; bổ sung ghế ngồi, cây xanh, chiếu sáng, thùng rác, điểm cấp điện tạm thời; tổ chức hạ tầng ngầm gọn gàng để mặt vỉa hè thông thoáng. Những cải thiện tưởng chừng nhỏ này tạo ra điều kiện nền tảng để các hoạt động văn hóa - xã hội có thể diễn ra mà không gây xung đột với giao thông hay trật tự đô thị.
Cần xác định những tuyến phố đủ điều kiện để phát triển thành "không gian văn hóa vỉa hè”. Ở đó có thể tổ chức chợ phiên cuối tuần, không gian ẩm thực đặc trưng, biểu diễn nghệ thuật đường phố, khu đọc sách cộng đồng hoặc các hoạt động giao lưu sáng tạo của thanh niên. Khi hoạt động được tổ chức bài bản, vỉa hè không còn là nơi tự phát mà trở thành một cấu phần chính thức của đời sống văn hóa đô thị.
Quản lý minh bạch và vai trò của cộng đồng
Cần xây dựng cơ chế cấp phép và quản lý minh bạch. Các cá nhân, nhóm nghệ sĩ, hộ kinh doanh muốn tham gia hoạt động trên vỉa hè phải đăng ký, được phân khu, phân thời gian rõ ràng. Mức phí nếu có phải hợp lý và được tái đầu tư trở lại chính không gian đó. Khi người dân thấy nguồn thu được dùng để cải thiện môi trường sống của mình, họ sẽ có ý thức giữ gìn và hợp tác.
Chính quyền cơ sở đóng vai trò then chốt trong tổ chức thực hiện. Phường, xã cần chủ động khảo sát đặc điểm dân cư, nhu cầu sinh hoạt và truyền thống địa phương để xây dựng đề án không gian văn hóa vỉa hè phù hợp. Mỗi khu vực có thể mang một bản sắc riêng: khu thương mại sôi động, khu dân cư yên tĩnh, khu gần trường học thiên về sinh hoạt thiếu nhi. Khi các khu vực được kết nối với nhau, Thành phố sẽ hình thành mạng lưới không gian văn hóa liên hoàn, vừa đa dạng vừa có bản sắc.
Nền tảng cho phát triển đô thị bền vững
Những giải pháp này có thể mang lại hiệu quả rõ rệt cả trước mắt và lâu dài.
Trước mắt, chúng giúp giảm tình trạng lấn chiếm tự phát, tăng trật tự và an toàn, đồng thời tạo sinh kế hợp pháp cho một bộ phận người dân. Không gian vỉa hè trở nên sạch sẽ, sinh động và có tổ chức hơn.
Về lâu dài, Thành phố sẽ tích lũy được một lớp văn hóa đô thị đặc trưng, nơi cộng đồng gắn kết thông qua những hoạt động thường nhật. Điều này góp phần nâng cao chất lượng sống, củng cố hình ảnh một đô thị năng động nhưng giàu bản sắc, đồng thời thu hút du lịch và các hoạt động sáng tạo.
Quan trọng hơn, khi vỉa hè được nhìn nhận và đầu tư như một không gian văn hóa - xã hội, Thành phố không chỉ quản lý tốt hơn mà còn nuôi dưỡng được tinh thần cộng đồng. Con người được gặp gỡ, chia sẻ, sáng tạo trong môi trường an toàn và được tôn trọng. Đó chính là nền tảng bền vững nhất cho phát triển đô thị: phát triển từ đời sống và vì con người.
(CATP) Sau nhiều năm quản lý vỉa hè chủ yếu bằng các chiến dịch lập lại trật tự, TPHCM đang đứng trước yêu cầu phải chuyển sang một cách tiếp cận căn cơ hơn: quy hoạch và tổ chức lại vỉa hè như một cấu phần của hạ tầng đô thị. Một chiến lược tổng thể không chỉ giải quyết tình trạng lấn chiếm mà còn phải bảo đảm quyền đi bộ, tổ chức sinh kế vi mô và nâng cao chất lượng không gian công cộng.