Người dân chờ đợi chính sách ưu đãi lắp điện mặt trời mái nhà

"Cơn khát" năng lượng

Tình hình địa chính trị, chiến tranh ở những khu vực sản xuất, xuất khẩu chủ yếu năng lượng dầu thô và khí, làm tình hình an ninh năng lượng thế giới điêu đứng. Việt Nam không ngoại lệ, khi kinh tế đang trên đà tăng tốc, đặc biệt nước ta đang tập trung đầu tư cho ngành công nghệ bán dẫn, AI - một lĩnh vực tiêu tốn rất nhiều năng lượng.

Tiêu thụ điện tại Việt Nam tăng trưởng rất nhanh, trung bình khoảng 8-10%/năm, thậm chí có những giai đoạn tăng cao tới 12-13%/năm để phục vụ phát triển kinh tế. Riêng năm 2024, điện thương phẩm tăng 9,24% so với năm 2023. Tốc độ tăng trưởng nhu cầu điện thường cao gấp khoảng 1,5 lần so với tăng trưởng GDP.

Theo Cục Thống kê, tổng sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống năm 2025 được Bộ Công Thương đặt ra là 347,5 tỷ kWh, tăng khoảng 12,2% so với năm 2024. Trong đó, lũy kế 10 tháng đầu năm 2025, sản lượng điện toàn hệ thống đã đạt 268,82 tỷ kWh. GDP năm 2025 tăng trưởng ở mức cao 8,02%, nhưng tổng sản lượng điện thương phẩm toàn hệ thống chỉ tăng 4,9%, thấp hơn nhiều so với năm trước.

Hiện nay thời tiết cả nước đang bước vào đầu mùa khô (tháng 4/2026), nhưng theo Công ty TNHH MTV vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO), hệ thống điện quốc gia ghi nhận sản lượng điện tiêu thụ lần đầu đạt 1,0047 tỷ kWh trong năm 2026. Đây là lần đầu tiên tiêu thụ điện trên cả nước vượt mốc 1 tỷ kWh/ngày ngay từ đầu năm. Con số này chưa từng được ghi nhận từ năm 2024 trở về trước. Trong khi cao điểm nắng nóng đến giữa tháng 5/2025 mới bắt đầu, nhưng hiện tại (tháng 4/2026) ghi nhận sản lượng vượt ngưỡng như vậy cho thấy nhu cầu sử dụng điện tăng cao rõ rệt qua các năm. Những số liệu này cũng phản ánh sự thật rằng nền kinh tế nước ta rất "khát" điện.

Trước tình hình đó, Chính phủ đã đưa ra nhiều biện pháp để cân đối, bảo đảm năng lượng cho sản xuất và sinh hoạt, trong đó đẩy mạnh công tác ngoại giao năng lượng, tăng tốc đầu tư các nguồn năng lượng sạch thay thế như điện hạt nhân, điện gió, điện mặt trời, điện khí, mở rộng tăng công suất của nhiều nhà máy thủy điện...

Một giải pháp có thể áp dụng ngay là tăng tốc đầu tư cho điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) ở nhà dân và công sở, theo định hướng tự sản, tự tiêu thụ - một giải pháp mà Chính phủ đã có chủ trương đúng đắn từ lâu nhưng vì nhiều lý do nên giải pháp rất đúng đắn này trong thời gian qua đã bị chững lại, trong đó có lý do điều hành chính sách thiếu rõ ràng, giật cục của chính Bộ Công thương.

Ngày 30/3, Thủ tướng Phạm Minh Chính ký ban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg về việc tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển ĐMTMN trong tình hình yêu cầu phải bảo đảm cung ứng điện an toàn, ổn định, liên tục cho sản xuất kinh doanh và đời sống Nhân dân, bảo đảm tăng trưởng kinh tế và an ninh năng lượng quốc gia. Đồng thời, yêu cầu phát triển các nguồn điện nền và năng lượng sạch trong nước; triển khai đồng bộ, quyết liệt các giải pháp quản lý nhu cầu và sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả trên phạm vi toàn quốc, giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới.

Chính phủ đang xây dựng cơ chế hỗ trợ hộ gia đình lắp đặt hệ thống ĐMTMN

Đặc biệt, Chính phủ yêu cầu phát triển ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng phù hợp để bổ sung nguồn điện tại chỗ, tăng cường tính linh hoạt của hệ thống điện, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia; đẩy mạnh phát triển ĐMTMN tự sản, tự tiêu thụ, ưu tiên lắp đặt tại cơ quan công sở, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và hộ gia đình; khuyến khích lắp đặt kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) nhằm giảm phụ tải giờ cao điểm và tăng khả năng tự chủ nguồn điện tại chỗ.

Chính phủ đặt chỉ tiêu phấn đấu hàng năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng ĐMTMN. Đặc biệt, Thủ tướng yêu cầu các cơ quan chức năng nghiên cứu hoàn thiện, trình Thủ tướng xem xét việc ban hành quyết định các chính sách hỗ trợ cho hộ gia đình lắp đặt ĐMTMN và hệ thống lưu trữ điện phù hợp với khả năng kỹ thuật, điều kiện kinh tế và khả năng ngân sách nhà nước trong từng thời kỳ.

Thủ tướng giao Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp các cơ quan có giải pháp phù hợp trong việc bố trí nguồn ngân sách nhà nước cho thực hiện chính sách hỗ trợ về ĐMTMN; Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chủ trì đề xuất đầu mối tín dụng để thực hiện chính sách, bảo đảm thuận lợi cho người dân và hoàn thành trong tháng 4/2026. Các Bộ, ngành phối hợp với UBND cấp tỉnh để có giải pháp phù hợp về ngân sách, hỗ trợ tín dụng lắp đặt ĐMTMN và BESS tại tòa nhà công sở, tại các hộ gia đình, doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, yêu cầu Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) chỉ đạo các đơn vị kinh doanh điện trên các địa phương tăng cường vận động, hỗ trợ, tư vấn, hướng dẫn, tạo điều kiện thuận lợi về lắp đặt, đấu nối, để các hộ tiêu thụ điện lắp đặt ĐMTMN và hệ thống lưu trữ điện.

Cần chính sách hỗ trợ thiết thực

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đă được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, mục tiêu đến năm 2030 có 50% hộ dân lắp đặt ĐMTMN, ng#nh điện cũng đề xuất triển khai chính sách tín dụng ưu đăi, đơn giản hóa thủ tục nhằm thúc đẩy đầu tư, đồng thời mong muốn có sự đồng hành của chính quyền địa phương trong hỗ trợ pháp lý, công nghệ lưu trữ và tạo điều kiện phát triển năng lượng bền vững.

Chủ trương này rất đúng đắn, phù hợp với tình hình đa dạng hóa nguồn năng lượng quốc gia, tăng cường sản xuất điện tái tạo, trong xu hướng xanh hóa nguồn điện để đáp ứng yêu cầu Net Zero vào năm 2050 như Việt Nam đă cam kết tại COP26.

Trước năm 2021, ngành điện cũng đă cho người dân tự lắp đặt ĐMTMN bán điện dư cho EVN. Chủ trương này ngay lập tức bùng nổ, tạo thành "phong trào" lắp đặt ĐMTMN. Sau đó, EVN đã ngừng mua ĐMTMN kể từ ngày 01/01/2021, khi Quyết định 13/2020/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ hết hiệu lực vào ngày 31/12/2020. Điều này đồng nghĩa với việc các hệ thống ĐMTMN lắp đặt sau thời điểm đó sẽ không được đấu nối vào lưới điện quốc gia và không thể bán điện cho EVN. Quyết định này làm cho "phong trào" lắp ĐMTMN lắng xuống.

Dù chính sách ĐMTMN có lúc thiếu nhất quán, chưa được Nhà nước hỗ trợ nhưng tính đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 103.000 dự án ĐMTMN, tổng công suất lắp đặt hơn 9.500 MW. Nếu tới đây Nhà nước áp dụng chính sách hỗ trợ cho dân lắp đạt ĐMTMN, chắc chắn phong trào này sẽ bùng phát, rất có lợi cho ngành năng lượng nước ta.

Thực tế, từ ngày 17/4/2024, Văn phòng Chính phủ đă có Văn bản số 165/TB-VPCP thông báo kết luận của Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà về xây dựng, ban hành cơ chế khuyến khích phát triển ĐMTMN lắp đặt tại nhà dân, cơ quan công sở, khu công nghiệp. Tháng 11/2025, Bộ Công thương đã xây dựng (dự thảo đến lần thứ 3), trình Chính phủ ban hành quyết định mới nhằm khuyến khích phát triển ĐMTMN, với các cơ chế thuận lợi và thủ tục hành chính được rút gọn.

Theo dự thảo này, dự kiến người dân có thể được vay vốn ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xă hội đến 40 triệu đồng, lăi suất khoảng 7-8%/năm, kèm hỗ trợ thêm 2-3 triệu đồng nếu đầu tư dự án. Đồng thời, sẽ có cơ chế cho phép bán phần điện dư lên lưới điện. Tuy nhiên, chính sách này không hiểu vì sao không đi vào thực tế, để đến nay Thủ tướng Chính phủ lại đề nghị các cơ quan chức năng phải có biện pháp hỗ trợ người dân lắp đặt hệ thống ĐMTMN tự sản tự tiêu thụ.

Sắp tới, theo kế hoạch dự kiến, Bộ Công Thương hỗ trợ bằng tiền ngân sách nh# nước tối đa 3 triệu đồng/hộ. Với 50% số hộ dân (khoảng 14 triệu hộ) lắp ĐMTMN, tổng giá trị hỗ trợ có thể lên đến 42.000 tỷ đồng trong thời kỳ 2026-2030. Như vậy, mỗi năm tổng ngân sách nhà nước sẽ phải chi hỗ trợ khoảng 8.400 tỷ đồng. Nếu mỗi hộ dân lắp đặt trung bình khoảng 3 kWp thế điện lượng sản xuất hàng năm có thể lên đến hơn 50 tỷ kWh, tương đương 16% nhu cầu điện của cả nước năm 2024 - một sản lượng điện rất lớn, giúp ngành điện giảm chi phí đầu tư và vận hành lưới điện truyền tải, chi phí mua điện từ các nguồn điện giá thành cao hơn - như Bộ Công Thương đánh giá. Bên cạnh đó, các hộ dân sẽ có lợi ích không phải trả tiền điện cao, đặc biệt những hộ tiêu thụ nhiều, phải trả tiền điện theo hệ thống bậc thang giá cao.

Hy vọng trong tháng 4/2026, các cơ quan chức năng sẽ hoàn chỉnh các cơ chế, các ưu đăi để người dân có điều kiện lắp đặt hệ thống ĐMTMN. Nếu cơ chế hỗ trợ được triển khai sớm, trong điều kiện nguồn năng lượng khan hiếm như hiện nay sẽ là một bước đi bền vững củng cố an ninh năng lượng, hướng tới xanh hóa nguồn điện.