Kỳ 1: Hạn mặn bủa vây đồng bằng

Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) đang bước vào cao điểm mùa khô, cũng là thời điểm cuối mùa gió chướng, tác động nặng nề của hạn hán và xâm nhập mặn. Từ đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất nông nghiệp, đời sống của người dân do thiếu nước ngọt. Để bảo vệ vùng cây ăn trái và sinh kế, người dân đã vận dụng tối đa nhiều giải pháp.

Oằn mình trong "cơn khát"

Xã Tân Phú Đông và Tân Thới, tỉnh Đồng Tháp là cù lao cuối nguồn sông Tiền, nằm giữa sông Cửa Tiểu và sông Cửa Đại (2 trong 9 cửa sông Cửu Long). Với đặc thù 1 mặt giáp biển, 3 mặt giáp sông, thời gian mặn kéo dài nhiều tháng hơn so với các vùng khác nên đời sống, sinh kế của nhiều hộ dân bị ảnh hưởng bởi thiếu nước ngọt.

Giữa cái nắng sáng tháng 4, bà Võ Thị Mến ở ấp Pháo Đài (ngụ xã Tân Phú Đông, tỉnh Đồng Tháp) ra giếng đào xem nước được bao nhiêu để bật máy bơm tưới ruộng khoai lang hơn 2 công (2.000m2) đang thời kỳ nuôi củ. Với bà Mến và những hộ xung quanh, những giếng đào này là cứu cánh cho sản xuất. Tuy nhiên, lượng nước ngầm tự nhiên này không "sản xuất" kịp cho nhu cầu tưới, giếng luôn trong tình trạng cạn đáy giữa cao điểm mùa khô hạn bủa vây.

Cạnh ruộng bà Mến, chị Lê Ngọc Nhân mới thu hoạch hơn 2 công dưa hấu, sản lượng chỉ bằng ½ các năm trước. Chị Nhân chia sẻ: "Nước giếng đào không đủ tưới, phải bơm thêm nước ngọt từ các bể chứa ra, chưa kể xung quanh giếng nước ngầm bị rút khô nên cây không đạt năng suất. Tính đi tính lại, chỉ lấy công làm lời".

Bên cạnh ruộng dưa hấu, chị Nhân còn khoảng 3 công khoai lang đang trong giai đoạn cho củ, cũng trông chờ vào 2 cái giếng đào, gần chục bể chứa, tận dụng tối đa trữ nước ngọt để vượt qua mùa khô khi mặn len lỏi khắp khu vực canh tác.

Nắng nóng khiến nước trong kênh mương bốc hơi, đất khô cằn

Cứ đến mùa khô, người dân xã Biển Bạch, tỉnh Cà Mau lại chịu cảnh thiếu nước. Theo ghi nhận, dọc tuyến kênh Xáng Cùng (thuộc ấp Thanh Tùng, xã Biển Bạch) dài 3km, toàn bộ hộ dân đang sống trong cảnh thiếu nước sinh hoạt. Trước Tết Nguyên đán, bên kia kênh, thuộc địa bàn tỉnh An Giang mới đưa vào vận hành nhà máy nước sạch. Bà con bên đó có dòng nước mát xài thoải mái, bên đây phải mua từng lu nước với giá đắt đỏ khiến cuộc sống vô cùng khó khăn.

Nhắc đến cảnh thiếu nước, bà Lê Thị Đủ (ngụ địa phương) thở dài, bởi khi đường ống nước sạch kéo qua nhà bà đã đi mua ngay đồng hồ về lắp, vậy mà hơn 1 năm rồi mặt đồng hồ vẫn toàn số 0. "Con gái tôi về làm dâu bên kia tuyến kênh xài 1 khối nước chỉ 6.000 đồng, trong khi bên này tôi bỏ ra 60.000 đồng chỉ mua được lu nước 0,7 khối. Gia đình đã nảy ra ý định kéo nước ngang kênh về xài nhưng ngoài tốn chi phí nhiều thì còn đó rủi ro, do phương tiện thủy chạy ngang, nguy cơ bể ống rất lớn", bà Đủ cho hay.

Địa chất tại xã Biển Bạch khắc nghiệt, với phần lớn diện tích đất nhiễm phèn, mặn nặng. Những giếng nước ngầm người dân khoan sâu đến 100m cũng không thể có nước ngọt. Khi mùa mưa qua đi, những lu nước mưa kiệt dần cũng là lúc bà con rơi vào cảnh "khát nước", buộc phải mua nước từ các ghe máy với giá cao mà không phải mua lúc nào cũng được.

Ông Lê Thành Văn - Trưởng ấp Thanh Tùng, cho biết, thực trạng nêu trên đã kéo dài từ xa xưa. Có những hộ dân đã mấy đời phải sống trong cảnh như vậy nên càng ngóng trông nước sạch về. Toàn ấp hiện có gần 200 hộ thiếu nước, trong đó hơn 100 hộ đã có nước sạch về nhưng bị quá tải phải canh giờ hứng trong đêm khuya, còn hơn 40 hộ trên tuyến kênh Xáng Cùng chưa có nước sạch.

Nhiều cánh rừng "báo động đỏ”

Theo thống kê của Chi cục Kiểm lâm tỉnh An Giang, từ giữa tháng 3 đến nay, nắng nóng liên tục kéo dài nên có khoảng 29.877ha rừng ở Phú Quốc, U Minh Thượng, Kiên Hải, Hà Tiên và vùng biên giới có nguy cơ xảy ra cháy cao. Với đặc thù thảm thực vật dày và lớp thực bì khô sau một mùa nắng kéo dài, những cánh rừng này giống như những "kho thuốc súng" khổng lồ. Chỉ cần một tàn lửa nhỏ không kiểm soát, hỏa hoạn có thể trở thành thảm họa bất cứ lúc nào.

Các khu vực trọng điểm có nguy cơ cháy rừng cao của tỉnh đã được khoanh vùng, gồm: Khu vực rừng tràm Trà Sư, Nhơn Hưng và rừng ở núi Cấm (khoảng 2.912ha); khu vực núi cao như Núi Dài, Cô Tô và lâm trường Tỉnh đội (khoảng 4.406ha); vùng biên giới Giang Thành, Vĩnh Điều (khoảng 2.190ha). Thực tế "giặc lửa" không đợi đến cao điểm mới lộ diện. Điển hình là vụ cháy xảy ra lúc 18 giờ 38 phút ngày 22/02 vừa qua tại khu vực đồng cỏ bàng thuộc xã Giang Thành. Dù diện tích thiệt hại chỉ 0,25ha, nhờ sự huy động thần tốc của 139 người đã nhanh chóng dập tắt đám cháy, tuy nhiên vụ việc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo trong mùa khô năm nay.

Để có nước sạch sử dụng, người dân xã Biển Bạch, tỉnh Cà Mau phải trả chi phí cao

Vườn quốc gia U Minh Thượng có tổng diện tích tự nhiên hơn 8.500ha, trong đó diện tích rừng gần 6.000ha, chủ yếu là rừng tràm trên đất than bùn. Đây là khu vực có nguy cơ cháy rừng cao trong mùa khô nếu không kiểm soát tốt nguồn nước và vật liệu cháy. Hiện nay, Vườn quốc gia U Minh Thượng có 1.404ha rừng đang ở mức cảnh báo cháy cấp III, 2.057ha rừng ở mức cảnh báo cháy cấp II, 3.883ha rừng ở mức cảnh báo cháy cấp I. Dự báo thời gian tới nắng nóng có thể gia tăng, nguy cơ cháy rừng có thể nâng lên cấp IV, thậm chí cấp V - mức cực kỳ nguy hiểm.

Trước thực tế trên, Chi cục Kiểm lâm tỉnh An Giang đã ban hành thông báo cấp dự báo cháy rừng trên địa bàn tỉnh. Nhiều khu vực được xác định ở cấp nguy hiểm đến cực kỳ nguy hiểm. Các ngành, địa phương và người dân cần nâng cao cảnh giác, chủ động triển khai các biện pháp phòng cháy, chữa cháy rừng, hạn chế thấp nhất thiệt hại có thể xảy ra.

Tại các hệ sinh thái đặc thù như Vườn quốc gia U Minh Thượng hay Khu Bảo tồn loài - sinh cảnh Phú Mỹ ở xã Giang Thành, chiến thuật "thủy công" được ưu tiên số một. Ngay khi những cơn mưa cuối mùa năm 2025 vừa dứt, các đơn vị đã thực hiện lệnh đóng hệ thống cống, đập để tích trữ nước trong vùng lõi.

Phó Giám đốc Vườn quốc gia U Minh Thượng Nguyễn Văn Thắng cho biết: Việc giữ nước không chỉ tạo ra các vùng đệm ẩm ngăn chặn bén lửa mà còn duy trì sức sống cho hệ sinh thái tràm. Vườn đóng 6 cống để giữ nước, duy trì độ ẩm rừng hơn 45%, góp phần giảm nguy cơ phát sinh cháy. Cùng với đó, các đơn vị thực hiện phát dọn đường tuần tra, dọn sạch lục bình, cỏ dại trên các tuyến kênh rạch để bảo đảm đường cơ động thông suốt cho các phương tiện chữa cháy đường thủy.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) tỉnh An Giang Lê Hữu Toàn cho biết, đơn vị đã tham mưu cho UBND tỉnh ban hành phương án ứng phó chi tiết cho từng địa phương. Ngành kiểm lâm sẽ tổ chức trực liên tục khi cấp dự báo cháy rừng từ cấp III trở lên. Tại các khu rừng đặc dụng và rừng phòng hộ, lực lượng chức năng đã triển khai nhiều biện pháp như cày băng cản lửa (tạo ra những khoảng cách an toàn để ngăn lửa cháy lan), giảm vật liệu cháy (thu gom cỏ khô, thực bì tại các khu vực nhạy cảm), kiểm soát nguồn lửa (nghiêm cấm người dân vào rừng săn bắt, đốt ong lấy mật hoặc sử dụng lửa gần bìa rừng).

Điểm mới trong công tác giữ rừng năm 2026 của An Giang là việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ hiện đại vào quản lý và giám sát. Kiểm tra mới đây tại Đặc khu Phú Quốc - nơi có hơn 36.000ha rừng với địa hình phức tạp, Bí thư Tỉnh ủy An Giang Nguyễn Tiến Hải đã chỉ đạo ứng dụng công nghệ để bù đắp sự thiếu hụt về nhân lực. Phú Quốc hiện đang tiên phong trong việc lắp đặt hệ thống camera thông minh tại các điểm cao chiến lược. Các camera này có khả năng tự động nhận diện khói và điểm nhiệt bất thường để báo động ngay về trung tâm chỉ huy. Bên cạnh đó, thiết bị bay không người lái (flycam/drone) được sử dụng để tuần tra định kỳ tại các khu vực vực sâu, dốc cao mà con người khó tiếp cận. Điều này giúp chỉ huy có cái nhìn toàn cảnh, từ đó điều động lực lượng chính xác khi có sự cố.

Tuy nhiên, dù công nghệ hiện đại đến đâu, "lá chắn" bền vững nhất vẫn là ý thức của người dân. Ông Lê Thành Công (Phó chi cục trưởng Kiểm lâm tỉnh) nói: "Tỉnh đã kiện toàn 193 tổ, đội phòng, chống cháy rừng với gần 1.700 thành viên nòng cốt từ lực lượng kiểm lâm, Công an, Quân đội và dân quân tự vệ. Thời gian qua, đơn vị tuyên truyền để mỗi hộ dân cư ngụ ven rừng đều được yêu cầu ký cam kết bảo vệ rừng".

(Còn tiếp...)