Phát triển kinh tế đêm: Động lực tăng trưởng mới cho TPHCM (Bài 2)

Thứ Ba, 17/11/2026 08:00

|

(CATP) Công nghiệp văn hóa không thể được thay thế bằng những chương trình biểu diễn mang tính minh họa. Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt khi đặt kinh tế đêm trong bối cảnh phát triển mới. Có thể thấy một cách hiểu chưa đầy đủ khi xem việc đưa một số chương trình nghệ thuật, âm nhạc, trình diễn đường phố hoặc hoạt động văn hóa vào không gian ban đêm là đã tạo ra kinh tế văn hóa. Thực tế, một chương trình biểu diễn chỉ là một sản phẩm hoặc một khâu trong chuỗi giá trị. Để hình thành công nghiệp văn hóa, cần có năng lực sáng tạo, sản xuất, đầu tư, phân phối, thương mại hóa, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tái đầu tư.

Cần phát triển có tính hệ thống

Nếu một địa phương tổ chức một chương trình âm nhạc, nhưng không có đơn vị sản xuất chuyên nghiệp, không có hệ thống khai thác bản quyền, không có chiến lược phát triển nghệ sĩ, không có thị trường vé và không có khả năng duy trì chương trình định kỳ, thì hoạt động đó chủ yếu mang tính sự kiện. Ngược lại, nếu chương trình tạo ra một chuỗi hoạt động thường xuyên, có doanh nghiệp đầu tư, có nghệ sĩ và đội ngũ sản xuất chuyên nghiệp, có thị trường khán giả, có sản phẩm truyền thông và có nguồn thu hợp pháp từ bản quyền, thì nó có khả năng đóng góp vào sự phát triển của công nghiệp văn hóa.

Tương tự, một khu vực có nhiều hoạt động giới thiệu sản phẩm thủ công, thiết kế và sáng tạo không đồng nghĩa với việc đã hình thành thị trường công nghiệp văn hóa. Cần có cơ chế để người sáng tạo phát triển sản phẩm, tiếp cận khách hàng, bảo vệ quyền tác giả, mở rộng phân phối và xây dựng thương hiệu.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt vấn đề phát triển văn hóa gắn với con người, sức sáng tạo và vai trò chủ thể của Nhân dân. Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa tại Quyết định số 2486/QĐ-TTg cũng xác lập một định hướng phát triển có tính hệ thống, thay vì chỉ dừng ở hoạt động tổ chức văn hóa đơn lẻ.

Kinh tế đêm đóng vai trò bổ trợ cho mô hình tăng trưởng tổng thể của TPHCM

Do đó, nếu triển khai kinh tế đêm mà chỉ tập trung vào các chương trình biểu diễn mang tính minh họa, hoạt động phong trào hoặc sự kiện ngắn hạn, thì sẽ có nguy cơ làm giảm chiều sâu của chính mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa. Văn hóa không chỉ là nội dung để trang trí cho hoạt động kinh doanh. Văn hóa phải có khả năng tạo ra sản phẩm, giá trị, việc làm, tri thức, thương hiệu và năng lực cạnh tranh.

Trong nhiều chính sách phát triển, huy động nguồn lực xã hội là một yêu cầu quan trọng. Tuy nhiên, xã hội hóa không chỉ là vận động doanh nghiệp tài trợ một sự kiện hoặc tham gia đầu tư một hạng mục công trình. Đối với kinh tế đêm, xã hội hóa cần được hiểu rộng hơn: tạo điều kiện để doanh nghiệp, tổ chức nghề nghiệp, nghệ sĩ, nhà sáng tạo, hộ kinh doanh, cộng đồng cư dân và các nhà đầu tư cùng tham gia vào quá trình hình thành, vận hành và phát triển hệ sinh thái. Một vùng xám có thể xuất hiện khi địa phương mong muốn doanh nghiệp tham gia nhưng chưa xác định rõ cơ chế tiếp cận mặt bằng, quyền khai thác không gian, trách nhiệm đầu tư, thời hạn hoạt động, phương thức phân chia lợi ích và trách nhiệm bảo đảm lợi ích công cộng.

Doanh nghiệp được mời gọi tham gia nhưng không biết có thể đầu tư trong bao lâu, doanh thu được hình thành từ những nguồn nào, rủi ro được phân bổ ra sao và cơ chế phối hợp với cơ quan quản lý như thế nào. Trong khi đó, các cơ sở sáng tạo quy mô nhỏ, nghệ sĩ độc lập và doanh nghiệp khởi nghiệp có thể không đủ điều kiện để tham gia những quy trình lựa chọn phức tạp hoặc những chương trình đòi hỏi năng lực tài chính lớn. Nếu chỉ có những doanh nghiệp lớn được tiếp cận cơ hội, còn lực lượng sáng tạo nhỏ không có không gian và thị trường, hệ sinh thái sẽ khó có được sự đa dạng cần thiết.

Một vấn đề quan trọng khác là cần đánh giá lại cách thức cụ thể hóa các chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước thành nhiệm vụ tại địa phương. Quyết định số 1129/QĐ-TTg năm 2020 đã xác lập đề án phát triển kinh tế ban đêm ở Việt Nam. Quyết định số 2486/QĐ-TTg năm 2025 đặt ra chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Nghị quyết số 80-NQ/TW năm 2026 tiếp tục nâng tầm yêu cầu phát triển văn hóa trong giai đoạn mới. Những văn bản này cần được nhìn nhận trong mối quan hệ bổ trợ với nhau.

Muốn tránh hành chính hóa và hình thức hóa, TPHCM cần thay đổi hệ thống đánh giá kinh tế đêm. Không nên lấy số lượng kế hoạch, số chương trình, số sự kiện, số tuyến phố hoặc số lượt người tham dự làm căn cứ duy nhất để đánh giá thành công. Những chỉ tiêu này có thể được sử dụng để theo dõi tiến độ, nhưng cần được đặt bên cạnh những chỉ tiêu phản ánh năng lực tạo giá trị.

Xác định thước đo giá trị

Kinh tế đêm là một không gian có thể tạo điều kiện phát triển công nghiệp văn hóa; công nghiệp văn hóa cung cấp sản phẩm, nội dung và giá trị sáng tạo cho kinh tế đêm; còn chính sách phát triển văn hóa tạo ra nền tảng xã hội và định hướng giá trị cho toàn bộ quá trình. Nếu mỗi văn bản được triển khai thành một nhóm nhiệm vụ hành chính riêng biệt, thiếu sự liên kết giữa các mục tiêu, địa phương có thể có nhiều kế hoạch nhưng chưa chắc đã hình thành được một hệ thống phát triển thống nhất.

Chẳng hạn, cơ quan văn hóa tổ chức hoạt động biểu diễn; cơ quan du lịch tổ chức chương trình thu hút khách; cơ quan thương mại vận động cơ sở kinh doanh; cơ quan quản lý địa bàn bảo đảm an ninh trật tự; cơ quan quy hoạch và hạ tầng xử lý không gian. Mỗi đơn vị có thể hoàn thành phần việc được giao, nhưng ai chịu trách nhiệm về kết quả kinh tế tổng thể?

Ai chịu trách nhiệm bảo đảm rằng những hoạt động văn hóa đã tạo ra được sản phẩm có khả năng thương mại hóa? Ai chịu trách nhiệm kết nối doanh nghiệp với các nhà sáng tạo? Ai đánh giá khả năng duy trì hoạt động sau khi kết thúc giai đoạn hỗ trợ? Ai đo lường giá trị gia tăng thực tế và mức đóng góp của kinh tế đêm vào phát triển địa phương? Nếu không có một đầu mối chịu trách nhiệm về kết quả tổng thể, việc phân công nhiều cơ quan có thể dẫn đến tình trạng nhiệm vụ được thực hiện đầy đủ nhưng kết quả cuối cùng không có chủ thể chịu trách nhiệm. Đây không đơn thuần là vấn đề tổ chức bộ máy, mà là vấn đề thiết kế cơ chế quản trị theo kết quả.

Du khách trải nghiệm các sản phẩm du lịch đường sông

Một mô hình kinh tế đêm cần được đánh giá qua ít nhất năm nhóm kết quả. Thứ nhất, năng lực thị trường: số lượng doanh nghiệp thực sự hoạt động, doanh thu từ hoạt động kinh tế đêm, tỷ lệ khách quay lại, mức độ đa dạng của sản phẩm và khả năng duy trì hoạt động trong năm. Thứ hai, năng lực sản xuất và sáng tạo: số lượng sản phẩm văn hóa được phát triển, số đơn vị sáng tạo tham gia, số sản phẩm được thương mại hóa, doanh thu bản quyền và mức độ hình thành chuỗi cung ứng sáng tạo.

Thứ ba, hiệu quả xã hội: số việc làm được tạo ra, thu nhập của người lao động, cơ hội cho doanh nghiệp nhỏ, khả năng tiếp cận của cư dân và mức độ hài lòng của cộng đồng. Thứ tư, hiệu quả sử dụng nguồn lực: tỷ lệ vốn xã hội tham gia, hiệu quả khai thác không gian, chi phí vận hành, mức độ tự chủ tài chính và nghĩa vụ đóng góp cho ngân sách theo quy định. Thứ năm, chất lượng môi trường và quản trị: an ninh, an toàn, giao thông, vệ sinh, tiếng ồn, phòng cháy chữa cháy, khả năng xử lý phản ánh của người dân và mức độ tuân thủ pháp luật.

Điều cần thiết là phải phân biệt rõ kết quả đầu ra với kết quả phát triển. Một sự kiện được tổ chức thành công là kết quả đầu ra. Một thị trường khán giả được hình thành, một doanh nghiệp sáng tạo phát triển ổn định, một sản phẩm văn hóa có doanh thu và một chuỗi dịch vụ được duy trì mới là những dấu hiệu của năng lực phát triển. Đây cũng là cơ sở để tránh việc chạy theo những thành tích ngắn hạn, trong khi chi phí vận hành và nghĩa vụ quản lý của địa phương có thể kéo dài nhiều năm.

Thước đo cuối cùng của kinh tế đêm không phải là Thành phố có bao nhiêu tuyến phố hoạt động sau 22 giờ, bao nhiêu chương trình được tổ chức hay bao nhiêu kế hoạch được hoàn thành. Thước đo phải là sau quá trình triển khai, Thành phố có thêm bao nhiêu sản phẩm có giá trị, bao nhiêu doanh nghiệp có khả năng phát triển, bao nhiêu việc làm bền vững được tạo ra, bao nhiêu giá trị văn hóa được chuyển hóa thành năng lực kinh tế và người dân được hưởng lợi như thế nào.

Kinh tế đêm chỉ thực sự trở thành một động lực phát triển khi nó có thể vận hành bằng năng lực của thị trường, được dẫn dắt bởi sức sáng tạo của xã hội và được bảo đảm bằng một cơ chế quản trị minh bạch, hiệu quả. Nếu không, Thành phố có thể có thêm nhiều hoạt động mang tên "kinh tế đêm", nhưng điều còn thiếu vẫn là một nền kinh tế đêm thực sự.

Cần phân biệt xã hội hóa thực chất với huy động tài trợ theo từng sự kiện. Một doanh nghiệp tài trợ cho một chương trình là sự tham gia về nguồn lực. Một doanh nghiệp được trao cơ hội đầu tư, khai thác và phát triển sản phẩm dài hạn theo cơ chế minh bạch là sự tham gia vào quá trình kiến tạo thị trường. Đặc biệt, đối với việc khai thác tài sản công và không gian công cộng, cần tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật có liên quan. Không thể lấy mục tiêu phát triển kinh tế đêm làm căn cứ để bỏ qua các yêu cầu về quản lý tài sản công, đất đai, đấu thầu, đầu tư, xây dựng, môi trường và các điều kiện kinh doanh. Nhưng cũng không nên để sự thiếu rõ ràng trong cơ chế phối hợp khiến những nguồn lực xã hội có khả năng tham gia hợp pháp không thể tiếp cận cơ hội.

(Còn tiếp...)

Phát triển kinh tế đêm: Động lực tăng trưởng mới cho TPHCM
 

Bình luận (0)

Lên đầu trang