Kỳ 2: Thách thức an ninh nguồn nước

Đồng bằng phụ thuộc vào nguồn nước nào?

Theo PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh - Phó viện trưởng Viện Khoa học thủy lợi Miền Nam, những năm gần đây, tình trạng xâm nhập mặn tại ĐBSCL diễn biến ngày càng phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến nước sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp của người dân. Nguồn nước của lưu vực sông Mê Kông là một hệ thống có tính biến động theo năm khá lớn, với sự phân hóa rõ rệt giữa mùa lũ và mùa kiệt, mặc dù tổng lượng dòng chảy dài hạn không biến động nhiều. Dung tích hữu ích của toàn lưu vực dao động trong khoảng từ 65 - 73 tỷ m³.

Đối với ĐBSCL, nguồn nước mặt chủ yếu phụ thuộc vào dòng chảy từ thượng nguồn sông Mê Kông (chiếm tới 95%), trong khi nguồn nội sinh chỉ đóng góp khoảng 5%, tương đương 22 tỷ m³ và chủ yếu tập trung vào mùa mưa. Điều này cho thấy sự phụ thuộc rất lớn của đồng bằng vào các yếu tố ngoại sinh, đặc biệt là hoạt động khai thác và điều tiết nước ở thượng nguồn.

Nước lũ từ thượng nguồn chảy qua địa phận tỉnh An Giang

Trong giai đoạn từ năm 2001 - 2025, dung tích trữ nước đã có sự thay đổi đáng kể, từ khoảng 15 tỷ m³ lên 65 đến 73 tỷ m³ và theo quy hoạch có thể đạt tới 110,4 tỷ m³. Song song với đó là sự gia tăng diện tích sản xuất nông nghiệp toàn lưu vực. Dự báo đến năm 2040, tổng diện tích này có thể tăng thêm 16%, đạt gần 6,7 triệu ha. Riêng tại Campuchia và Lào, diện tích nông nghiệp cũng gia tăng đáng kể, gây áp lực lớn lên nguồn nước.

Theo Phó Giám đốc Sở NN&MT TP.Cần Thơ Nguyễn Hoàng Anh, TP.Cần Thơ - trung tâm của vùng, dù có hệ thống sông ngòi, kênh rạch dày đặc và nguồn nước tương đối dồi dào, nhưng đang chịu tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng như ngập úng do triều cường, hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước ngọt vào mùa khô diễn ra phổ biến. Những thách thức này đang tác động trực tiếp đến phát triển kinh tế - xã hội bền vững của thành phố và toàn vùng, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải quản lý, sử dụng tài nguyên nước một cách hiệu quả, tiết kiệm, bền vững.

Một tấn lúa gạo "hao" ngàn khối nước

Giảng viên cao cấp Khoa Môi trường Đại học Cần Thơ, cố vấn khoa học của Viện Mê Kông - PGS.TS Lê Anh Tuấn, cảnh báo: An ninh nguồn nước tại ĐBSCL hiện đang đối mặt với ít nhất 7 thách thức lớn (3 yếu tố bên ngoài và 4 vấn đề nội tại). Trong đó, 3 thách thức từ bên ngoài bao gồm: tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu; sự phát triển các công trình thủy điện ở thượng nguồn làm suy giảm lượng phù sa, bùn cát; nguy cơ nguồn nước mùa khô bị chuyển hướng, điển hình là dự án kênh đào Funan Techo (Campuchia) có thể ảnh hưởng đáng kể đến dòng chảy về ĐBSCL.

Nước được trữ trong lu để phục vụ cho sinh hoạt gia đình

Trong khi đó, các vấn đề nội tại cũng đang gây áp lực lớn. Trước tiên là tình trạng khai thác nước ngầm quá mức phục vụ sản xuất. Kế đến là ô nhiễm nguồn nước do lạm dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Ngoài ra, hiệu quả sử dụng nước còn rất thấp. Theo Ngân hàng Thế giới, 1m3 nước tại Việt Nam tạo ra giá trị khoảng 2,37 USD, trong khi mức trung bình toàn cầu là 19,12 USD. Nguyên nhân chính là việc sử dụng nước quá lớn cho sản xuất. Để thu hoạch 1 tấn lúa, cần từ 4.000 - 5.000m³ nước, đồng nghĩa với việc "xuất khẩu nước" thông qua hạt gạo, trong khi giá trị kinh tế lại thấp, khiến thu nhập nông dân không được cải thiện. Cuối cùng, việc thay đổi mục đích sử dụng đất cũng đang tác động tiêu cực đến nguồn nước trong vùng.

PGS.TS Lê Anh Tuấn nhấn mạnh: "Trước thực trạng trên, nhiều ý kiến cho rằng ĐBSCL cần sớm điều chỉnh chiến lược sử dụng nước theo hướng bền vững hơn. Một trong những vấn đề được đặt ra là có nên tiếp tục duy trì sản xuất lúa 3 vụ và hệ thống đê bao khép kín tại các vùng như Tứ giác Long Xuyên, Đồng Tháp Mười hay không? Việc kiểm soát lũ quá mức khiến khả năng trữ nước tự nhiên suy giảm, đồng thời làm gia tăng nguy cơ ngập úng tại đô thị. Liên quan đến giải pháp trữ nước, cần tránh xu hướng đào ao hồ quá sâu. Thực tế cho thấy các ao sâu trên 3m có thể làm phát sinh phèn và gây hiện tượng hút nước từ khu vực xung quanh, làm gia tăng thiếu nước cục bộ trong mùa khô”.

Kinh nghiệm trữ nước cứu vườn

Toàn xã Quới Thiện, tỉnh Vĩnh Long có hơn 2.500ha cây ăn trái, trong đó sầu riêng chiếm 1.072ha, là cây trồng chủ lực, giá trị kinh tế cao nhưng đặc biệt mẫn cảm với độ mặn. Từng nhiều lần chịu thiệt hại do hạn mặn, nông dân nơi đây dần hình thành tâm thế ứng phó chủ động.

Ông Nguyễn Văn Vinh (ngụ ấp Phước Lý Nhì, xã Quới Thiện) cho biết: "Hơn 20 năm trồng sầu riêng, tôi đã rút ra nhiều bài học sau những mùa khô khốc liệt. Gia đình nạo vét toàn bộ hệ thống kênh mương trong vườn để tăng khả năng giữ nước, đầu tư các bồn chứa lớn để trữ nước sinh hoạt và tưới dặm khi cống ngoài sông đóng chặt".

Ông Vinh chia sẻ kinh nghiệm: Để bảo đảm nguồn nước ngọt dự phòng, chủ động điều tiết nước tưới, duy trì phát triển ổn định vườn sầu riêng trong mùa hạn mặn kéo dài, gia đình đào ao lót bạt để trữ nước. Nguồn nước được sử dụng linh hoạt, vừa tiết kiệm vừa tối ưu hiệu quả. Cụ thể, nước qua hệ thống lọc RO được ưu tiên sử dụng cho sinh hoạt hàng ngày của gia đình, cũng là nguồn nước sạch dùng pha chế để phun thuốc bảo vệ thực vật cho cây trồng. Việc đo độ mặn được thực hiện thường xuyên, khi vượt ngưỡng an toàn thì đóng cống và chuyển sang sử dụng nước ngọt từ ao tưới cho vườn sầu riêng. Cùng với đó, việc đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm, giúp giảm đáng kể lượng nước nhưng vẫn bảo đảm đủ độ ẩm cần thiết cho cây trồng.

Người dân trữ nước trong bể bạt để phục vụ tưới tiêu cho cây trồng

Ông Phan Thanh Minh, Trưởng ấp Phước Lý Nhì cho hay, công tác chuẩn bị ứng phó hạn mặn được triển khai từ sớm, các cống đập lớn nhỏ được kiểm tra, duy tu, sẵn sàng vận hành ngăn mặn, trữ ngọt. Diễn biến độ mặn được cập nhật thường xuyên từ ngành chuyên môn và thông tin kịp thời đến người dân qua các nhóm Zalo, hệ thống loa phát thanh. Các cống đập được phân công người trực 24/24h để đóng kịp thời khi độ mặn vượt ngưỡng cho phép. Về lâu dài, nếu nguồn nước chung vẫn không đủ đáp ứng, nông dân tiếp tục mở rộng quy mô ao chứa, nâng cấp công suất máy lọc RO để bảo vệ tối đa vườn cây của mình...

Nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước cho sinh hoạt và sản xuất trong mùa khô, từ tháng 01/2026, UBND tỉnh Vĩnh Long đã thống nhất phát lệnh trữ nước trên toàn tỉnh. Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh Vĩnh Long Lê Quang Răng thông tin: Bên cạnh thực hiện nghiêm các chỉ đạo của cấp trên, ngành NN&MT tăng cường công tác chuẩn bị, sẵn sàng các phương án ứng phó hiệu quả nhất khi hạn hán và xâm nhập mặn xảy ra. Khuyến cáo các địa phương và người dân thường xuyên theo dõi sát sao kết quả quan trắc nồng độ mặn từ cơ quan chuyên môn, điều chỉnh lịch thời vụ nhằm hạn chế đến mức thấp nhất những thiệt hại có thể xảy ra. Các đơn vị quản lý và khai thác công trình thủy lợi tăng cường quan trắc, vận hành linh hoạt các cống đầu mối để vừa ngăn mặn, vừa bảo đảm đủ nước phục vụ sản xuất. Các đơn vị cung cấp nước sạch phải duy trì tốt hoạt động của 237 trạm cấp nước trên toàn tỉnh.

Tại Cà Mau, nguy cơ thiếu nước sinh hoạt luôn thường trực tại nhiều khu vực trong mùa khô những năm gần đây. Nằm ở cuối đồng bằng nên lượng nước ngọt về ít, nguồn nước chủ yếu là nước ngầm và nước mưa. Rút kinh nghiệm từ những đợt hạn mặn trước đây, người dân đã chủ động tích trữ nước. Bà Nguyễn Thị Phụng (xã Khánh Bình, tỉnh Cà Mau) bày tỏ: "Hiện tại nguồn nước sinh hoạt của gia đình tôi và các hộ xung quanh vẫn bảo đảm. Tuy nhiên, nếu tình trạng nắng nóng, hạn hán kéo dài thì tình hình sẽ khó khăn".

Toàn tỉnh Cà Mau hiện có 364 công trình cấp nước tập trung nhưng trong số đó có đến 138 công trình hoạt động kém bền vững hoặc đã ngừng hoạt động, nhiều công trình xuống cấp, không còn bảo đảm cấp nước ổn định. Nhiều địa phương kiến nghị đầu tư nâng cấp, xây dựng lại các công trình, nhưng do nguồn vốn hạn chế, chỉ giải quyết được vài điểm mang tính "chữa cháy" cục bộ.

(Còn tiếp)

(Còn tiếp...)

Kỳ 1: Hạn mặn bủa vây đồng bằng

(CATP) Theo Viện Khoa học thủy lợi Miền Nam, tình hình nắng nóng có thể kéo dài đến tháng 5/2026. Ranh mặn 4g/l dự báo xâm nhập sâu từ 44 - 55km, xấp xỉ trung bình nhiều năm. Trên hệ thống sông Vàm Cỏ, ranh mặn 4g/l vào sâu khoảng 55 - 60km. Mặn có thể gia tăng trong tháng 4/2026 nếu chưa xuất hiện mưa chuyển mùa. Mức độ xâm nhập mặn còn do dòng chảy từ thượng nguồn sông Mê Kông về ĐBSCL và việc này phụ thuộc vào chế độ vận hành các hồ chứa thượng nguồn.