Bài 1: "Nhân khẩu đặc biệt" giữa thành phố triệu dân

Câu chuyện về "nhân khẩu đặc biệt" tại TPHCM đã được nhận diện từ khá sớm. Năm 2023, Ban Chỉ đạo Đề án 06 TPHCM ban hành Kế hoạch số 1878/KH-BCĐ. Đây là văn bản đặt nền móng pháp lý cho toàn bộ công tác thu thập dữ liệu và cấp giấy tờ cho nhóm đối tượng này. Phương châm được xuyên suốt từ đó đến nay là "Không để ai bị bỏ lại phía sau". Suốt hơn hai năm triển khai Kế hoạch 1878, Công an TPHCM đã giải quyết được hơn 2.077 trường hợp "nhân khẩu đặc biệt" trên địa bàn thành phố cũ - một con số đáng khích lệ, đủ để thấy rõ sự nỗ lực và quyết tâm của lực lượng chức năng.

Người "vô hình" là ai?

Trong ngôn ngữ hành chính, họ được gọi là "nhân khẩu đặc biệt", những công dân không có bất kỳ giấy tờ tùy thân nào. Nhưng đằng sau cụm từ ấy là những phận đời rất cụ thể. Có những đứa trẻ bị bỏ rơi từ tấm bé tại mái ấm, cơ sở tôn giáo hay dưới gầm cầu, không ai làm giấy chứng sinh cho các em từ ngày đầu chào đời. Có những cụ già lang thang, mắc bệnh tâm thần hoặc mất trí nhớ, không còn nhớ nổi tên tuổi, quê quán mình ở đâu. Có những người di cư tự do từ nhiều thập kỷ trước, bám trụ ở các khu nhà trọ tạm bợ hay vùng ven đô, sống qua ngày mà chưa bao giờ đăng ký hộ tịch ở bất kỳ đâu. Lại có những người hiểu biết hạn chế, nghèo đến mức không nghĩ đến việc làm giấy tờ như một nhu cầu thiết yếu của đời sống.

Công an xã Bình Hưng tận tụy xác minh thông tin để cấp mã định danh cho các "nhân khẩu đặc biệt" trên địa bàn

Họ ở đó, hàng ngày đi trên những con đường quen thuộc, nhưng Nhà nước không có một dòng thông tin nào về họ. Tại Trung tâm Điều dưỡng tâm thần Tân Định, có những người đã bị lãng quên tên tuổi, quê hương do bệnh tật. Tấm giấy khai sinh hay thẻ căn cước không chỉ là một mảnh giấy, mà còn là "giấy thông hành" để các cô, chú, anh, chị được thụ hưởng các quyền lợi an sinh xã hội, được khẳng định tư cách công dân của mình. Nhiều người nghĩ rằng không có giấy tờ thì bất tiện một chút, nhưng cuộc sống vẫn tiếp diễn. Thực tế không đơn giản như vậy.

Không có căn cước hay mã định danh cá nhân, người ta không thể đăng ký bảo hiểm y tế. Mỗi lần đau ốm, họ phải tự trả toàn bộ chi phí, hoặc đơn giản là không đi khám. Với những người già neo đơn không thu nhập, không thân nhân đang sống nhờ vào các trung tâm bảo trợ xã hội, đây là một vòng luẩn quẩn không có lối ra.

Với trẻ em, không có giấy khai sinh đồng nghĩa với việc không thể nhập học theo đúng quy trình, không được đào tạo nghề, không có cơ hội tìm việc làm chính thức. Tương lai của những đứa trẻ đó bị thu hẹp ngay từ ngày đầu cuộc đời, không phải vì thiếu năng lực, mà vì thiếu một tờ giấy. Nhìn ở khía cạnh khác, nhóm người không có giấy tờ tùy thân cũng tiềm ẩn rủi ro về an ninh trật tự. Khi không tiếp cận được các kênh chính thức, họ dễ bị lôi kéo vào những hoạt động phi pháp. Bởi danh tính mờ nhạt, nếu không được xác lập, họ có thể bị kẻ xấu lợi dụng để che giấu lý lịch hoặc hợp thức hóa nhân thân. Đặt trong bức tranh chuyển đổi số đang được Công an TPHCM thúc đẩy mạnh mẽ, nơi tài khoản VNeID hay mã QR trên thẻ căn cước là chìa khóa tiếp cận hầu hết dịch vụ công, thì sự vắng mặt trong cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư gần như đồng nghĩa với việc bị loại khỏi xã hội hiện đại hoàn toàn.

CBCS Phòng CSQLHC về TTXH đến tận các Cơ sở bảo trợ xã hội làm thẻ CCCD cho những người yếu thế

"Bài toán" chưa từng có tiền lệ

Từ ngày 1/7/2025, khi TPHCM sáp nhập địa giới hành chính với tỉnh Bình Dương cũ và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, "bài toán" trở nên phức tạp hơn nhiều. Qua rà soát ban đầu, Phòng Cảnh sát Quản lý hành chính về trật tự xã hội (CSQLHC về TTXH) Công an TPHCM ghi nhận thêm 6.052 trường hợp chưa có giấy tờ tùy thân, trong đó hơn 95% thuộc địa bàn hai tỉnh vừa sáp nhập. Sau quá trình sàng lọc, xác minh từng hồ sơ, con số thực sự cần giải quyết theo đúng quy trình "nhân khẩu đặc biệt" là 3.364 trường hợp.

Sở dĩ con số từ địa bàn mới lại chiếm tỷ lệ áp đảo như vậy là bởi Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây chưa có cơ chế phối hợp bài bản như TPHCM trong vấn đề này. UBND cấp xã ở các địa bàn đó chưa được trang bị hướng dẫn pháp lý rõ ràng để cấp khai sinh cho người không có giấy tờ gốc.

Nhìn vào thực tế triển khai, có thể thấy công việc không chỉ diễn ra trên bàn giấy, các tổ công tác của Phòng CSQLHC về TTXH đã đến tận nơi người dân đang sống, không phải chờ người dân tự tìm đến. Tại Trung tâm Bảo trợ và Công tác xã hội xã Châu Pha, nơi chăm sóc người già neo đơn, người khuyết tật và các hoàn cảnh đặc biệt, lực lượng cán bộ QLHC đã trực tiếp rà soát, xác minh và hoàn thiện hồ sơ cho từng trường hợp. Trong đợt này, hàng trăm thẻ căn cước và giấy khai sinh đã được trao tận tay người dân; nhiều hồ sơ mới cũng được tiếp nhận ngay tại chỗ.

Ông Phạm Văn Hồng (ngụ Cần Giờ) vui mừng nhận được CCCD sau nhiều năm sống không có giấy tờ tùy thân

Tại Trung tâm nuôi dưỡng bảo trợ người bại liệt Thạnh Lộc (Q12 cũ), Phòng CSQLHC đã phối hợp với Công an phường Thới An thực hiện thu nhận hồ sơ cấp căn cước cho 22 đối tượng. Công tác được triển khai nhanh chóng, thuận tiện, từ chụp ảnh, lấy dấu vân tay đến hoàn thiện hồ sơ ngay tại chỗ. Tại Trung tâm dưỡng lão Vinh Sơn (quận Bình Thạnh cũ), Ban Chỉ đạo Đề án 06 của quận đã cấp giấy khai sinh và thông báo số định danh đạt 38/38 trường hợp "nhân khẩu đặc biệt" diện không có giấy tờ tùy thân.

Đầu năm 2025, hơn 30 cán bộ Phòng CSQLHC vượt hơn 200 km đến Cơ sở cai nghiện ma túy số 1 tại Đắk Nông, nơi có học viên người TPHCM đang điều trị, để thực hiện chương trình "Mùa xuân trên bản", cấp số định danh và thẻ căn cước cho gần 800 trường hợp. Toàn bộ kinh phí tổ chức, kể cả quà tặng và thuốc men trao cho bà con địa phương, đều do cán bộ chiến sĩ trong đơn vị tự nguyện đóng góp.

Trong không gian lặng lẽ của Trung tâm Điều dưỡng tâm thần Tân Định, những tấm thẻ căn cước và giấy khai sinh lần lượt được trao tận tay người nhận. Với nhiều người, đó không chỉ là giấy tờ, mà là lần đầu tiên trong đời họ có một cái tên được xác nhận chính thức.

Thượng tá Võ Hồng Bào - Phó Trưởng phòng Phòng CSQLHC về TTXH, thừa nhận đây là một "bài toán khó". Nhiều người không có giấy tờ gốc, thông tin rời rạc, thậm chí không thể tự khai báo. Mỗi hồ sơ là một hành trình lần tìm lại danh tính từ những manh mối rất nhỏ. Có những trường hợp cán bộ cơ sở chỉ được cung cấp vỏn vẹn một địa danh cũ trong ký ức mờ nhạt của người già, hoặc cái tên người thân đã khuất từ lâu, nhưng đó vẫn đủ để khởi động một hành trình xác minh kiên nhẫn.

Tính đến tháng 4/2026, trong số 3.364 trường hợp "nhân khẩu đặc biệt" được xác định sau sáp nhập, đã có 2.066 trường hợp được cấp giấy khai sinh và mã số định danh cá nhân. Còn 1.004 trường hợp đang chờ UBND cấp xã hoàn thiện thủ tục cấp khai sinh, và 294 trường hợp vẫn đang trong quá trình xác minh.

Với phương châm "Vì nhân dân phục vụ", Công an TPHCM xác định việc cấp giấy tờ tùy thân cho các trường hợp "nhân khẩu đặc biệt" không chỉ là nhiệm vụ về quản lý hành chính, mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Mỗi mã định danh được xác lập, mỗi tấm thẻ căn cước được trao đi là sự khẳng định quyền công dân, giúp người dân có điều kiện tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và chính sách an sinh xã hội.

Hành trình còn dài. Nhưng mỗi tấm thẻ căn cước được trao đi là mỗi lần một người được gọi đúng tên mình trên một văn bản Nhà nước. Đó là một bước nhỏ tiến gần hơn đến lý tưởng mà những người chiến sĩ của Phòng CSQLHC về TTXH đang theo đuổi: không ai thực sự bị bỏ lại phía sau.

(Còn tiếp...)