Thủ đoạn hợp thức hóa 2,8 tỷ lít xăng dầu
Ngày 10/11, Thanh tra Chính phủ công khai Kết luận thanh tra số 769/KL-TTCP, ký ngày 28/10/2026, về hoạt động kinh doanh xăng dầu. Từ ngày 10/7 đến 05/10/2026, Đoàn thanh tra làm việc tại 23 thương nhân đầu mối (tức những doanh nghiệp được nhập khẩu, sản xuất và đưa xăng dầu ra thị trường) cùng 237 thương nhân phân phối.
Vào ngày 14/10, trước khi kết luận được ký, Thanh tra Chính phủ đã có Văn bản 730/TTCP-C.XI kiến nghị Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an tiếp nhận, xem xét, giải quyết kiến nghị khởi tố, trong đó có 7 vụ việc của đợt thanh tra này; 6 vụ có dấu hiệu tội "vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng"; 1 vụ có dấu hiệu tội "trốn thuế".
Vụ lớn nhất liên quan Công ty TNHH Kinh doanh thương mại xăng dầu Thanh Bình. Từ tháng 01/2024 đến tháng 6/2026, doanh nghiệp này dùng 4.692 hóa đơn đầu vào của 12 công ty "ma", không có giấy xác nhận đủ điều kiện kinh doanh xăng dầu, không hoạt động tại địa chỉ đăng ký, một số người đứng tên đại diện chỉ là người làm thuê hoặc bị giả mạo thông tin căn cước.
Người dân xếp hàng chờ đổ xăng tại một cửa hàng ở Đặc khu Phú Quốc ngày 09/11
Số hóa đơn này thể hiện khoảng 2,6 tỷ lít xăng dầu (trị giá khoảng 42.600 tỷ đồng) được dùng để hợp thức cho khoảng 2,8 tỷ lít bán ra (trị giá khoảng 46.000 tỷ đồng). Về dòng tiền, khoảng 48.100 tỷ đồng từ tài khoản công ty chuyển sang 12 công ty "ma", qua 2 công ty trung gian rồi về tài khoản cá nhân của giám đốc. Từ đây, khoảng 11.203 tỷ đồng quay lại chính Công ty Thanh Bình.
Cách làm tương tự được xác định tại Công ty TNHH Đầu tư P.A.S: Từ tháng 7 đến tháng 10/2024, hóa đơn của 8 công ty "ma" (thể hiện khoảng 150 triệu lít) được dùng để hợp thức hàng bán ra. Tiền sau đó được chuyển cho 22 cá nhân hoặc rút tiền mặt, trong đó kế toán chi nhánh TPHCM của chính công ty nhận 356 tỷ đồng.
Tại Công ty TNHH Xăng dầu Tây Nam S.W.P, từ tháng 01/2025 đến ngày 30/6/2026, doanh nghiệp xuất hóa đơn bán khoảng 93 triệu lít và đã thu tiền. Khi đó còn 57,6 triệu lít chưa giao, nhưng 2 kho thuê chỉ còn khoảng 15.670 lít dầu. Kết luận nhận định việc mua bán "không có thật một phần hoặc toàn bộ".
Với Công ty CP Nhiên liệu Phúc Lâm: tồn kho trên sổ sách chênh lệch với số kiểm kê thực tế khoảng 675 tỷ đồng. Ba vụ còn lại: tại các Công ty PLI, Long Phú và Xuất nhập khẩu Hoa Kỳ, có quy mô nhỏ hơn, từ 2 báo cáo tài chính khác nhau cho cùng một năm đến số liệu xuất kho trên sổ sách lệch với đồng hồ đo.
Cùng ngày 28/10, Tổng Thanh tra Chính phủ ký Kết luận thanh tra số 768/KL-TTCP tại Công ty CP Tập đoàn Dương Đông - một thương nhân đầu mối. Văn bản này cũng được công khai ngày 10/11. Trên phần mềm kế toán của công ty, "kho nguồn hàng" hạch toán âm khoảng 123 triệu lít tính đến ngày 31/3/2026. Dương Đông có mua bán với Thanh Bình, Tây Nam S.W.P, Phúc Lâm và một doanh nghiệp được xác định đã bán khoảng 185 triệu lít xăng dầu không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc. Các dấu hiệu tội phạm này cũng được chuyển Bộ Công an.
Có dấu hiệu thiếu dự trữ bắt buộc
Quy định buộc thương nhân đầu mối luôn giữ lượng xăng dầu đủ cung ứng tối thiểu 20 ngày, thương nhân phân phối tối thiểu 5 ngày. Đoàn thanh tra xác định: 182 doanh nghiệp (gồm 14 đầu mối và 168 nhà phân phối) có dấu hiệu không duy trì đủ mức này.
Trong các nguyên nhân kết luận nêu ra, pháp luật "không có chế tài xử phạt đối với thương nhân phân phối" giữ thiếu dự trữ, còn cơ quan chức năng chỉ đối chiếu tồn kho vào cuối tháng hoặc lúc kiểm tra, "dẫn đến chưa phát hiện được đầy đủ vi phạm của doanh nghiệp tại thời điểm khác". Riêng Tập đoàn Dương Đông, theo Đoàn thanh tra, cả 51/51 tháng từ năm 2022 đến tháng 3/2026 đều có ngày lượng dự trữ xăng RON 95-III và dầu diesel thấp hơn mức tối thiểu.
Biểu đồ kết quả thanh tra 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu (từ ngày 10/7 đến 05/10/2026)
Chiều ngược lại, 188 doanh nghiệp (72%) có ngày trong tháng 3/2026 tồn kho vượt 150% so với mức trung bình của 3 tháng liền kề trước đó, theo kết luận là dấu hiệu của hành vi "găm hàng". Doanh nghiệp giải thích họ phải mua lô lớn để bảo đảm nguồn cung theo Chỉ thị 06/CT-BCT ngày 09/3/2026 của Bộ Công Thương; cả 19/19 thương nhân đầu mối cho rằng không nên áp ngưỡng 150% với đầu mối, bởi họ vốn phải giữ dự trữ tới 20 ngày.
Ở chiều thiếu hàng, ngày 08 và 09/11, một số cửa hàng ở trung tâm Đặc khu Phú Quốc (tỉnh An Giang) hết xăng, người dân phải xếp hàng chờ. Chi cục Quản lý thị trường tỉnh An Giang xác định, nguyên nhân chủ yếu là các cửa hàng có thông tin giá sắp giảm nên chủ động không nhập hoặc giảm lượng nhập, trong khi đơn vị phân phối không cung ứng kịp vào cuối tuần. Chính quyền Đặc khu sau đó yêu cầu các đầu mối, nhà phân phối cam kết bảo đảm dự trữ bắt buộc theo quy định.
Ngoài ra, 58 doanh nghiệp (22%) có dấu hiệu vi phạm điều kiện về cửa hàng, hệ thống phân phối, kho. Vì điều kiện về đại lý và kho được xác định qua hợp đồng, kết luận ghi nhận có doanh nghiệp ký hợp đồng đại lý, thuê kho chỉ để đủ điều kiện, trên thực tế không phát sinh mua bán hay gửi hàng.
Mua bán lòng vòng đội chi phí
Kết luận thanh tra gọi "mua bán ngang" (tức đầu mối mua bán với đầu mối, nhà phân phối mua bán với nhà phân phối) là "phương thức phổ biến của toàn hệ thống": 253/260 doanh nghiệp (97%) có mua bán ngang, khoảng 34 tỷ lít, trị giá khoảng 573.777 tỷ đồng. Việc mua bán lòng vòng làm tăng chi phí chiết khấu ở khâu trung gian khoảng 46.779 tỷ đồng; một số doanh nghiệp còn lợi dụng hình thức này để mua bán hóa đơn, trốn thuế, mua bán xăng dầu lậu, có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự.
Nghị định và thông tư quy định khác nhau về việc ai kê khai, nộp thuế bảo vệ môi trường khi đầu mối bán cho đầu mối. Trên thực tế, nhiều đầu mối ủy quyền cho công ty con bán cho đầu mối khác và các bên tự thỏa thuận nghĩa vụ thuế từng lần mua bán, "có nguy cơ thất thu, trùng thu, nợ đọng, chiếm dụng tiền thuế bảo vệ môi trường". Có 12 thương nhân đầu mối có dấu hiệu kê khai loại thuế này không đúng đối tượng, tổng cộng khoảng 3.226 tỷ đồng.
Đáng chú ý, 15 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối cùng chi nhánh, công ty con chưa nộp ngân sách khoảng 6.500 tỷ đồng, trong đó nợ thuế bảo vệ môi trường khoảng 3.869 tỷ đồng và tiền chậm nộp khoảng 2.110 tỷ đồng. Với Quỹ bình ổn giá, 20 thương nhân đầu mối trích lập, chi sử dụng quỹ theo thời điểm lập hóa đơn như thông tư hướng dẫn, thay vì theo sản lượng thực tế tiêu thụ như nghị định quy định, "để được chi Quỹ bình ổn giá với số tiền khoảng 2.209 tỷ đồng, mặc dù lượng xăng dầu chưa tiêu thụ”. Kết luận ghi rõ: chưa xác định được lỗi cố ý hay vô ý và thiệt hại cụ thể.
Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Công thương sắp xếp lại khâu phân phối, hạn chế tối đa số thương nhân phân phối; "nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở"; "nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác". Bộ Tài chính được kiến nghị chỉ đạo "khẩn trương truy thu tiền nợ thuế bảo vệ môi trường và tiền chậm nộp"; UBND các tỉnh, thành phố được đề nghị làm rõ trách nhiệm của Sở Công thương và lực lượng Quản lý thị trường khi không phát hiện được một số dấu hiệu vi phạm của doanh nghiệp trên địa bàn.
Tại Văn bản 10747/VPCP-CN ngày 21/10/2026, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu Bộ Công thương trình Chính phủ dự thảo nghị định thay thế Nghị định 83/2014/NĐ-CP về kinh doanh xăng dầu chậm nhất trước ngày 10/11/2026, trong đó phải "khắc phục triệt để tình trạng mua bán xăng dầu lòng vòng" và khắc phục những sơ hở đã được chỉ ra qua kết quả thanh tra. Dự thảo theo hướng Nhà nước không còn công bố giá cơ sở định kỳ, doanh nghiệp tự quyết định giá bán và chịu sự giám sát.
Bảy vụ việc có dấu hiệu tội phạm đã được chuyển Cơ quan điều tra xem xét. Bên cạnh vi phạm của doanh nghiệp, Kết luận thanh tra chỉ ra một phần nguyên nhân nằm ngay trong quy định và cách kiểm tra, từ lượng dự trữ chỉ được kiểm vào cuối tháng, hóa đơn chuyền tay giữa các đầu mối đến tiền thuế môi trường không rõ ai phải nộp.