Những lệch chuẩn trong quan hệ nam - nữ
trong nhiều xã hội, trong đó có Việt Nam, người ta thường cảm nhận rằng các chuẩn mực đạo đức dành cho nam giới và nữ giới đang trở nên mơ hồ, thậm chí thiếu công bằng. Nếu nhìn sâu vào lịch sử, vấn đề không nằm ở chỗ xã hội chưa từng có hệ quy chuẩn rõ ràng. Thực tế các chuẩn mực ấy đã từng tồn tại, nhưng được hình thành trong những bối cảnh khác. Khi xã hội thay đổi nhanh chóng, các hệ chuẩn cũ và mới chồng chéo lên nhau, tạo ra cảm giác rằng chuẩn mực đang mất đi sự nhất quán.
Trong xã hội truyền thống, đặc biệt là nền văn minh nông nghiệp chịu ảnh hưởng của Nho giáo, vai trò của nam và nữ được phân định khá rõ. Người đàn ông gắn với trách nhiệm kinh tế và bảo vệ gia đình; người phụ nữ gắn với việc sinh nở, nuôi dạy con cái và giữ gìn nề nếp. Từ đó, các chuẩn mực đạo đức hình thành nhằm duy trì sự ổn định của gia đình - đơn vị cơ bản của xã hội. Những quy chuẩn như "tam tòng tứ đức", dù ngày nay bị nhìn nhận với nhiều tranh luận, thực chất từng là một hệ chuẩn đạo đức tương đối rõ ràng để duy trì trật tự gia đình và cộng đồng trong một xã hội ít biến động.
Tuy nhiên, các hệ chuẩn đó được thiết kế cho một xã hội ổn định, nơi vai trò kinh tế và xã hội của mỗi giới gần như cố định. Khi bước vào thời kỳ hiện đại, quá trình đô thị hóa và kinh tế thị trường đã làm thay đổi mạnh mẽ cấu trúc xã hội. Phụ nữ tham gia ngày càng nhiều vào giáo dục và thị trường lao động; gia đình không còn là một đơn vị kinh tế khép kín. Khi nền tảng kinh tế - xã hội thay đổi, những chuẩn mực cũ dần suy yếu, nhưng chuẩn mực mới lại chưa kịp định hình đầy đủ. Chính khoảng chuyển tiếp này tạo ra cảm giác "thiếu chuẩn mực" trong quan hệ nam - nữ hiện nay.
Mái ấm tình thương An Lạc Hạnh - nơi nuôi dưỡng những đứa trẻ mồ côi và bị bỏ rơi. Ảnh: BÍCH HẠNH
Ở tầng sâu hơn, sự chuyển đổi này gắn với thay đổi trong hệ giá trị. Nếu trước đây con người được định nghĩa bởi vai trò trong gia đình, thì ngày nay quyền cá nhân được đề cao. Con người có quyền lựa chọn lối sống, lựa chọn quan hệ tình cảm và tự quyết định cuộc đời mình. Khi quyền cá nhân được mở rộng, xã hội trở nên thận trọng hơn trong việc áp đặt những chuẩn mực cứng nhắc cho từng giới. Điều này tạo ra không gian tự do lớn hơn cho cá nhân, nhưng cũng khiến các chuẩn mực chung trở nên khó xác định.
Từ đó, các dạng lệch chuẩn bắt đầu xuất hiện ở cả hai giới. Một bộ phận nam giới vẫn duy trì tâm lý đặc quyền truyền thống, cho rằng mình có nhiều tự do hơn trong đời sống tình cảm, trong khi trách nhiệm gia đình không được đặt ngang bằng. Những hành vi như thiếu cam kết, xem việc chinh phục nhiều mối quan hệ như một cách khẳng định bản thân đôi khi vẫn tồn tại trong một số môi trường xã hội. Ngược lại, một bộ phận nam giới khác lại rơi vào trạng thái mất phương hướng về vai trò, khi vị trí kinh tế - xã hội của phụ nữ thay đổi nhanh chóng. Họ không còn chắc chắn về vai trò của mình trong gia đình, dẫn đến tâm lý né tránh trách nhiệm hoặc trì hoãn việc xây dựng gia đình.
Khủng hoảng căn tính và vòng xoáy nghi ngờ
khi những xu hướng lệch chuẩn này gặp nhau trong cùng một xã hội, niềm tin giữa nam và nữ dễ bị suy giảm. Quan hệ tình cảm trở nên mong manh hơn, các mối quan hệ dài hạn khó hình thành hơn và gia đình - vốn là nền tảng ổn định của xã hội - bắt đầu chịu nhiều áp lực. Trẻ em lớn lên trong môi trường gia đình thiếu ổn định tình cảm có thể mang theo những tổn thương tâm lý vào đời sống trưởng thành, tạo ra những hệ quả xã hội lâu dài.
Nếu nhìn ở góc độ văn hóa gia đình, hiện tượng này phản ánh một sự khủng hoảng ở tầng căn tính giới. Trong quá khứ, căn tính của nam giới và phụ nữ được định nghĩa rất rõ ràng thông qua vai trò trong gia đình. Người đàn ông được nhìn nhận như trụ cột trách nhiệm; người phụ nữ như người giữ lửa và nuôi dưỡng đời sống tinh thần của gia đình. Khi xã hội hiện đại làm mờ đi những vai trò truyền thống này nhưng chưa kịp xây dựng những hình mẫu mới, cả nam và nữ đều phải tự tìm cách định nghĩa lại bản thân mình.
Chính trong quá trình tái định nghĩa đó, văn hóa gia đình trở thành một không gian quan trọng để tái thiết các giá trị xã hội. Gia đình không chỉ là nơi sinh sống chung, mà là môi trường đầu tiên nơi con người học cách yêu thương, tôn trọng, chia sẻ trách nhiệm và xây dựng niềm tin. Nếu các giá trị như trung thực, trách nhiệm và tôn trọng lẫn nhau được nuôi dưỡng trong gia đình, chúng sẽ trở thành nền tảng cho các quan hệ xã hội rộng lớn hơn.
Trong cấu trúc xã hội, một hành vi lệch chuẩn khi xuất hiện ở quy mô lớn hiếm khi chỉ dừng lại ở phạm vi cá nhân. Nó thường tạo ra những phản ứng dây chuyền trong các quan hệ xã hội khác. Trong quan hệ nam - nữ, nếu sự lệch chuẩn bắt nguồn từ những hành vi thiếu trách nhiệm của một bộ phận nam giới - như lừa dối tình cảm, coi quan hệ với phụ nữ như một dạng chinh phục hay tiêu dùng cảm xúc - thì hệ quả không chỉ dừng lại ở một vài câu chuyện riêng lẻ. Khi những hành vi ấy lặp lại nhiều lần trong đời sống xã hội, chúng dần hình thành những thay đổi trong cách hai giới nhìn nhận và ứng xử với nhau.
Hệ quả đầu tiên là sự suy giảm niềm tin của phụ nữ đối với nam giới. Khi nhiều phụ nữ từng trải qua hoặc chứng kiến các trường hợp bị lừa dối trong tình cảm, họ dần hình thành cơ chế tự bảo vệ tâm lý. Trong cơ chế đó, sự thận trọng và nghi ngờ xuất hiện trước cả khi niềm tin được hình thành. Niềm tin vốn là nền tảng của mọi mối quan hệ lâu dài; khi nền tảng này bị xói mòn, việc xây dựng một quan hệ bền vững trở nên khó khăn hơn ngay từ điểm khởi đầu.
Từ sự suy giảm niềm tin ấy, một thay đổi khác bắt đầu diễn ra trong cách phụ nữ lựa chọn và ứng xử trong quan hệ. Khi tình cảm trở nên khó dựa vào như một bảo đảm lâu dài, nhiều người có xu hướng tìm những yếu tố an toàn hơn, như sự ổn định kinh tế, vị thế xã hội hoặc khả năng bảo đảm cuộc sống. Đây không hẳn là sự thay đổi bản chất của phụ nữ, mà là một phản ứng thích nghi trước môi trường quan hệ thiếu chắc chắn. Khi niềm tin trở nên mong manh, con người có xu hướng dựa nhiều hơn vào những yếu tố có thể đo lường được.
Sự thay đổi này lại dẫn đến một hệ quả khác: vòng xoáy nghi ngờ giữa hai giới. Khi phụ nữ trở nên thận trọng hoặc thực dụng hơn trong lựa chọn bạn đời, một bộ phận nam giới có thể diễn giải điều đó như sự "tính toán" trong tình cảm. Từ đó, họ càng củng cố định kiến rằng các mối quan hệ chỉ là sự trao đổi lợi ích. Hai phía bước vào quan hệ với tâm lý phòng thủ, khiến sự chân thành ban đầu ngày càng khó xuất hiện.
Nếu nhìn từ góc độ văn hóa gia đình, những biến đổi này phản ánh một sự khủng hoảng ở tầng căn tính của cả hai giới. Nam giới trong xã hội hiện đại đang đứng trước câu hỏi về ý nghĩa của vai trò "người đàn ông" khi những đặc quyền cũ dần mất đi, nhưng trách nhiệm mới lại chưa được định hình rõ ràng. Trong khi đó, phụ nữ vừa tìm sự tự chủ và bình đẳng, vừa phải đối mặt với nỗi lo về sự ổn định trong quan hệ tình cảm và gia đình. Khi căn tính nam và nữ đều đang trong quá trình tái định nghĩa, quan hệ giữa hai giới dễ rơi vào trạng thái thiếu định hướng.
Cần tái xây dựng những giá trị chung
hệ quả sâu xa nhất của quá trình này nằm ở cấu trúc gia đình. Gia đình bền vững cần được xây dựng trên 3 yếu tố cơ bản: niềm tin, trách nhiệm và sự tôn trọng. Khi niềm tin bị suy yếu, các mối quan hệ gia đình dễ trở nên mong manh hơn. Mâu thuẫn, chia tay hoặc ly hôn có xu hướng gia tăng, trẻ em lớn lên trong môi trường thiếu ổn định tình cảm có thể gặp khó khăn trong việc hình thành niềm tin và xây dựng quan hệ sau này.
Trong xã hội hiện đại, cả nam giới và phụ nữ đều đang đứng trước nghịch lý sâu sắc về căn tính của mình. Nghịch lý này không phải là sự xung đột đơn thuần giữa hai giới, mà là hệ quả của một quá trình chuyển đổi xã hội diễn ra nhanh hơn khả năng thích nghi của hệ giá trị văn hóa.
Trong cấu trúc gia đình truyền thống, căn tính của nam giới được xác định khá rõ ràng. Người đàn ông được xem là trụ cột kinh tế của gia đình, là người bảo vệ và đại diện cho gia đình trong các quan hệ xã hội. Vị trí này không chỉ dựa trên quyền lực mà còn gắn liền với trách nhiệm. Người đàn ông được kỳ vọng phải lao động, gánh vác kinh tế, giữ uy tín cho gia đình và bảo đảm sự ổn định của cuộc sống chung. Chính vì vậy, bản lĩnh của nam giới trong xã hội truyền thống thường được đo bằng khả năng chịu trách nhiệm và khả năng bảo vệ gia đình.
Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, nền tảng kinh tế - xã hội đã thay đổi mạnh mẽ. Phụ nữ ngày càng tham gia nhiều vào thị trường lao động, tiếp cận giáo dục cao hơn và có khả năng tự chủ về tài chính. Gia đình không còn phụ thuộc hoàn toàn vào thu nhập của người đàn ông như trước. Sự thay đổi này mang lại nhiều tiến bộ quan trọng về bình đẳng giới, đồng thời cũng làm thay đổi cách xã hội nhìn nhận vai trò của nam giới.
Dù xã hội đã thay đổi, nhiều chuẩn mực văn hóa vẫn tiếp tục kỳ vọng phụ nữ giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì sự ổn định của gia đình. Họ được mong đợi vừa thành công trong công việc, vừa chăm sóc con cái, vừa giữ gìn đời sống tinh thần của gia đình. Điều này tạo ra một gánh nặng kép: vừa phải cạnh tranh trong môi trường xã hội, vừa phải bảo đảm các trách nhiệm truyền thống trong gia đình. Không ít phụ nữ cảm thấy mình phải liên tục chứng minh rằng họ có thể hoàn thành cả hai vai trò cùng lúc.
Các chuẩn mực truyền thống từng định nghĩa rõ vai trò của nam và nữ đang dần suy yếu, trong khi những chuẩn mực mới phù hợp với xã hội hiện đại vẫn chưa được định hình một cách ổn định. Trong khoảng chuyển tiếp này, cả nam giới và phụ nữ đều phải tự tìm cách định nghĩa lại bản thân mình, quá trình đó không tránh khỏi những lúng túng, mâu thuẫn và lệch chuẩn.
Đây chính là thời điểm mà xã hội cần suy nghĩ nghiêm túc về việc tái xây dựng những giá trị chung cho quan hệ giữa hai giới. Những giá trị này không còn dựa trên đặc quyền của giới tính, mà dựa trên các nguyên tắc phổ quát như trách nhiệm, tôn trọng lẫn nhau và sự chia sẻ trong đời sống gia đình. Khi những giá trị đó được hình thành và lan tỏa, căn tính nam - nữ trong xã hội hiện đại mới có thể tìm được điểm cân bằng mới, quan hệ gia đình cũng có cơ hội trở lại trạng thái ổn định và bền vững hơn.
(CATP) Trong chiến lược phát triển văn hóa và con người Việt Nam, gia đình được xác định là nền tảng hình thành nhân cách và hệ giá trị xã hội. Tuy nhiên, thực tế cho thấy văn hóa gia đình vẫn đang tồn tại nhiều "điểm nghẽn" về nhận thức, chính sách và cách tiếp cận, khiến vai trò cốt lõi này chưa được phát huy đúng mức trong đời sống hiện đại.