Nếu "thi thật", tỷ lệ tốt nghiệp là bao nhiêu phần trăm?
Đó là câu hỏi đầy thách thức với Bộ GD-ĐT để trả lại chất lượng giáo dục (GD) thực chất cho học sinh (HS), xây dựng hệ thống học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật. Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn cũng yêu cầu phải chấm dứt triệt để tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích và kết quả thi đua.
Tất cả những vấn đề này Bộ GD-ĐT đã thấy từ lâu nhưng để chấm dứt lại không phải dễ. Đây là vấn đề căn bản của nền GD, mà từng giáo viên (GV) phải tuân thủ vô điều kiện, phải là "văn hóa" của người thầy, được đào tạo, thấm nhuần ngay từ khi ngồi trên ghế giảng đường các trường ĐH Sư phạm. Giả sử như tất cả thầy cô đều quán triệt tinh thần này (học thật, điểm thật) thì liệu địa phương có chấp nhận khi thành tích GD vẫn còn tính "thi đua"? Địa phương đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo đảm chất lượng đào tạo. Nếu địa phương làm nghiêm thì những tiêu cực trong thi cử như vừa qua rất khó xảy ra.
Chạy theo thành tích là căn bệnh cố hữu của ngành GD và chính quyền mà lâu nay chưa thể chấm dứt được. Phải thay đổi từ gốc, không thể kêu gọi lòng tự trọng của GV như Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn mong muốn: "Chúng ta đã làm hết sức mình và thể hiện đầy đủ sự tự trọng của mình chưa?".
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn yêu cầu cần cắt giảm tối thiểu 50% các hội thi, phong trào, danh hiệu mang tính hình thức để thầy cô có thêm thời gian nghiên cứu, XD bài giảng, chăm sóc và nâng đỡ từng HS còn yếu kém. Bằng yêu cầu này, Bộ GD-ĐT đã đánh đúng vào "điểm nghẽn" cố hữu của ngành GD nhiều năm qua. Nhưng vì sao đến bây giờ mới nhận thấy "điểm nghẽn" ấy?
Học sinh thi thử tốt nghiệp THPT trên máy tính
Giả thuyết đặt ra là, nếu Bộ GD-ĐT tổ chức một kỳ thi tốt nghiệp THPT trên tinh thần "hai không" như năm 2006, thì tỷ lệ tốt nghiệp là bao nhiêu, có tiệm cận 100% như kỳ thi năm 2026? Chắc chắn không, dù hiện nay trình độ HS khác, công nghệ khác, nhưng nếu tổ chức thi nghiêm ngặt, do Bộ GD-ĐT chủ trì, để giảng viên các trường ĐH, CĐ coi thi, địa phương không được tổ chức thi, chấm điểm, thì kết quả chắc chắn khác.
Những hạn chế của mô hình "hai trong một"
Sau khi một số vụ gian lận xảy ra trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, trên diễn đàn Quốc hội đã nêu ý kiến muốn có sự thay đổi về kỳ thi này.
Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho rằng, nên nghiên cứu tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và xét tuyển ĐH. Theo ông Vinh, thi tốt nghiệp THPT nhằm đánh giá lại quá trình học phổ thông, chỉ kiểm tra kiến thức và phân loại HS, để từ phổ điểm đó đánh giá chất lượng đào tạo của cơ sở GD. Còn tuyển sinh ĐH nên là việc riêng, là việc của các cơ sở giáo dục ĐH.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nêu quan điểm về dài hạn nên tách rõ chức năng tốt nghiệp THPT và tuyển sinh ĐH, nhưng không nhất thiết tổ chức 2 kỳ thi quốc gia độc lập, nặng nề và bắt buộc với mọi HS. Bà Nga cho rằng mô hình "hai trong một" không tự sinh ra gian lận. Gian lận xảy ra trước hết do con người cố tình vi phạm quy chế, do trách nhiệm thực thi không nghiêm, cơ chế kiểm soát chưa hiệu quả hoặc có sự cấu kết giữa những người được giao nhiệm vụ.
Mô hình này đã lạc hậu chưa? Chưa hoàn toàn lạc hậu, nhưng đã lộ rõ nhiều hạn chế và không còn giữ vị thế độc tôn trong bức tranh TS hiện đại. Mô hình ấy đang giảm dần theo xu hướng GD mới vì sự bất cập về mục tiêu ("một mũi tên khó trúng hai đích"). Thi tốt nghiệp THPT thì chỉ cần đề thi ở mức cơ bản, đánh giá diện rộng để công nhận hoàn thành chương trình phổ thông (tỷ lệ đậu thường đạt 97-99%); trong khi tuyển sinh ĐH-CĐ cần đề thi mang tính phân hóa cao, phân loại rõ rệt HS giỏi để chọn vào các ngành top đầu. Việc ép 2 mục tiêu khác nhau vào cùng 1 bài thi dẫn đến tình trạng nếu đề quá dễ thì các trường ĐH-CĐ khó chọn người, nếu đề quá khó thì lại gây áp lực không cần thiết cho những HS chỉ có nhu cầu tốt nghiệp THPT.
Trong khi đó, các trường ĐH lớn tại Việt Nam như ĐH Quốc gia Hà Nội, ĐH Quốc gia TPHCM, ĐH Bách khoa Hà Nội... ngày càng giảm phụ thuộc vào kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT, chuyển sang những phương thức TS đa dạng và tiệm cận quốc tế hơn như kỳ thi đánh giá năng lực/đánh giá tư duy, tự tổ chức để đo lường tư duy logic, nhằm đi tìm chất lượng thực sự của thí sinh.
Phương thức này phù hợp với xu hướng GD quốc tế khi hầu hết các nền GD tiên tiến đều tách biệt rõ ràng 2 quy trình trên để thi tốt nghiệp và tuyển sinh ĐH-CĐ. Tốt nghiệp THPT do các trường THPT hoặc chính quyền địa phương đánh giá dựa trên quá trình học tập; còn tuyển sinh vào ĐH thì dựa trên các bài thi chuẩn hóa độc lập (như SAT, ACT ở Mỹ; A-Level ở Anh) kết hợp toàn diện với hồ sơ cá nhân.
Vậy mô hình "hai trong một" hiện đang chuyển từ vị thế "kỳ thi quyết định tất cả” sang vai trò kỳ thi sàng lọc cơ bản, được điều chỉnh dần (đặc biệt là từ Chương trình GD phổ thông 2018) để trả lại đúng bản chất đánh giá học vấn phổ thông, nhường quyền tự chủ TS chuyên sâu lại cho các trường ĐH-CĐ.
Đang thử nghiệm thi tốt nghiệp THPT trên máy tính
Ngày 25/7, Bộ GD-ĐT đã có những chia sẻ liên quan đến việc duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT trên website của bộ, với tinh thần duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT là phù hợp với chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước.
Bộ GD-ĐT dẫn Nghị quyết số 29 của Ban Chấp hành Trung ương về đổi mới căn bản, toàn diện GD-ĐT, nêu yêu cầu: Đổi mới phương thức thi và công nhận tốt nghiệp THPT theo hướng giảm áp lực và tốn kém cho xã hội mà vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực, đánh giá đúng năng lực HS, làm cơ sở cho việc tuyển sinh GD nghề nghiệp và giáo dục ĐH.
Trả lời cho câu hỏi "Có cần thiết tồn tại một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia", Bộ GD-ĐT cho rằng câu trả lời của phần lớn chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý GD, GV... đều khẳng định "cần thiết". Vì sao?
Thứ nhất, đối với một bộ phận không nhỏ HS và GV, nếu không thi sẽ không học và không dạy, đây là một thực tế cần thẳng thắn nhìn nhận. Thứ hai, không có những kỳ thi được tổ chức nghiêm túc và đánh giá trên diện rộng, đặc biệt là trên bình diện quốc gia, thì không thể có được những dữ liệu (DL) tin cậy về thực trạng của GD phổ thông trên cả nước và tại từng địa phương. Thứ ba, không nên đặt vấn đề "năm nào cũng hơn 99% đỗ tốt nghiệp" để thắc mắc thi làm gì. Bởi lẽ, một dây chuyền sản xuất dù có 99% sản phẩm đạt chuẩn cũng không ai bỏ khâu kiểm tra sản phẩm đầu ra.
Theo Bộ GD-ĐT, từ năm 2020 kỳ thi tốt nghiệp THPT không còn là kỳ thi "hai trong một" theo mô hình giai đoạn 2015 - 2019. Bắt đầu kỳ thi từ năm 2020 đã thể hiện nhiệm vụ xét công nhận tốt nghiệp đồng thời đánh giá mức độ đạt chuẩn của HS trên diện rộng, cung cấp căn cứ đánh giá chất lượng GD của trường, địa phương và cả nước, theo dõi tác động của chương trình và chính sách GD trên một chuẩn chung. Kết quả thi vẫn là một nguồn DL để cơ sở giáo dục ĐH, GD nghề nghiệp có thể lựa chọn sử dụng theo quyền tự chủ TS. Bên cạnh đó, các trường có đủ năng lực vẫn tổ chức kỳ thi riêng cho nhu cầu chuyên biệt.
Mô hình hiện hành không phải mô hình tổ chức tuyển sinh ĐH bằng điểm thi tốt nghiệp THPT. Tuyển sinh là quyền tự chủ của các cơ sở đào tạo. Các trường ĐH tự quyết định phương thức, số lượng TS, tổ hợp, tiêu chí, điều kiện và điểm trúng tuyển đồng thời sử dụng hạ tầng DL và xử lý kỹ thuật dùng chung của Bộ GD-ĐT.
Trước tình hình mới, Bộ GD-ĐT vừa trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036. Theo đó, công nghệ được sử dụng trong kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính nhằm giảm sự can thiệp chủ quan của con người.
Hệ thống này được thiết kế theo nguyên tắc tự động hóa tối đa các công đoạn có thể đồng thời vẫn duy trì cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm của con người. Các công nghệ ứng dụng vào kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính gồm: mã hóa đề thi, bài thi và DL kỳ thi; tự động phân phối, thu nhận và sao lưu bài thi; ghi nhật ký toàn bộ thao tác trên hệ thống; giám sát trạng thái máy thi và phát hiện dấu hiệu bất thường; đối soát danh tính, quản lý quyền truy cập và phân quyền vận hành; tự động chấm các dạng câu hỏi khách quan; phân tích DL khảo thí để đánh giá độ khó, độ phân biệt của câu hỏi thi; sử dụng AI hỗ trợ xây dựng ngân hàng câu hỏi thi chuẩn hóa.
Theo Bộ GD-ĐT, cuối năm 2024 và nửa đầu năm 2025 bộ đã tổ chức thử nghiệm đề thi trên máy tính tại nhiều vùng miền với hơn 12.000 HS thuộc các nhóm đối tượng khác nhau. Tiếp đó, trong tháng 4 và tháng 5/2026 việc thử nghiệm được mở rộng trên mạng LAN nội bộ tại 15 tỉnh, thành phố, ở 143 trường THPT, trường chuyên và trung tâm GD thường xuyên, với 36.178 thí sinh và khoảng 143.000 lượt thi. Kết quả bước đầu cho thấy hệ thống vận hành ổn định, mô hình tổ chức thi có khả năng triển khai trong điều kiện thực tế của Việt Nam.
Theo kế hoạch của Bộ GD-ĐT, năm 2027 sẽ bắt đầu thí điểm thi trên máy tính chính thức tại các tỉnh/thành phố và khu vực có điều kiện hạ tầng công nghệ thông tin tốt. Thí sinh sẽ thi trên máy tính và thi trên giấy sử dụng chung nội dung đề thi đối với các môn trắc nghiệm, khác nhau chủ yếu ở phương thức làm bài và ghi nhận kết quả.
Năm 2030 sẽ triển khai thi trên máy tính đồng bộ trên phạm vi cả nước sau khi hoàn thiện hạ tầng, phần mềm an toàn bảo mật và ngân hàng câu hỏi thi chuẩn hóa.