... Từ tháng 3/1964, chính quyền Johnson bí mật thông qua kế hoạch chiến tranh phá hoại ra miền Bắc Việt Nam. Ngày 02/8/1964, tàu khu trục Maddox của Mỹ xuất hiện ở Vịnh Bắc bộ và các máy bay (MB) F-8E lần đầu tấn công các tàu tuần tiễu của HQ ta. Bộ Tổng tham mưu Quân đội Nhân dân Việt Nam và Bộ Tư lệnh HQ lệnh cho Phân đội tàu phóng lôi 3 chiếc của Đoàn 135 kiên quyết trừng trị kẻ xâm phạm lãnh hải.
Với hàng loạt vụ khiêu khích, phá hoại có hệ thống, dựa vào nguyên cớ bịa đặt, sau khi dựng lên "Sự kiện Vịnh Bắc bộ", đánh lừa dư luận quốc tế và trong nước, ngày 05/8/1964 Mỹ chính thức sử dụng không quân, HQ với quy mô lớn và hết sức tàn bạo đối với miền Bắc Việt Nam. Chiến dịch "Mũi tên xuyên" (Pierce Arrow) mở ra, hàng đàn MB hiện đại từ các tàu sân bay Ticonderoga và Constellation tập trung đánh phá 4 căn cứ HQ của ta ở Sông Gianh (Quảng Bình), Cửa Hội (Nghệ An), Lạch Trường (Thanh Hóa), Bãi Cháy (Quảng Ninh) và kho xăng dầu Vinh.
Phó Đô đốc Mai Xuân Vĩnh
Trong số 64 lần chiến đấu cơ hiện đại của Mỹ cất cánh, lực lượng phòng không và Bộ đội HQ ta bắn hạ 8 chiếc. Phi công A-4 Everett Alvarez trở thành phi công Mỹ đầu tiên bị bắt. Cùng với thành tích đánh đuổi tàu Maddox, 05/8/1964 trở thành Ngày chiến thắng trận đầu của Hải quân Nhân dân Việt Nam.
Vừa ngồi ghế Tổng thống thứ 36 của nước Mỹ, Johnson đã thông qua kế hoạch tấn công từ trên không vào miền Bắc Việt Nam, mở đầu với Chiến dịch Sấm Rền (Rolling Thunder) nhắm vào các mục tiêu giao thông và quân sự phía Nam Vĩ tuyến 20.
Sau trận MB Mỹ oanh kích vào tàu của HQ ta ở cửa Gianh (28/4/1965), cấp trên chủ trương "tương kế tựu kế", làm tàu giả để nhử bọn cướp trời vào tròng. Bấy giờ, ông Mai Xuân Vĩnh là Trợ lý tác chiến Khu tuần phòng 2 HQ (Căn cứ 2), được giao làm chiếc tàu như thật đậu trên sông Gianh thuộc địa phận xã Quảng Trường, huyện Quảng Trạch, Quảng Bình. Yêu cầu đặt ra là phải làm thế nào để MB trinh sát của Mỹ, kể cả quan sát bằng mắt thường lẫn kỹ thuật, đều không thể phân biệt được thật, giả. Sau khi lên kế hoạch định hình tàu, nắm vững các đặc điểm của loại tàu 79 tấn, chỉ trong vài ngày nỗ lực, nhóm cán bộ, chiến sĩ HQ đã làm xong con tàu bằng khung tre, nứa; trên có đài chỉ huy, súng pháo và cả chiến sĩ HQ ngồi ở mâm pháo... Con tàu sơn màu ghi hệt như chiếc tàu thật. Trên mặt boong còn được lắp thêm các tấm tole để lừa ra-đa của MB địch bắt được sóng tín hiệu như thật.
Xong xuôi, các lực lượng ta khẩn trương triển khai. Tham gia trận phục kích này có các trận địa pháo cao xạ 37 ly và 14,5ly (cả thảy 36 nòng pháo) của một số đơn vị thuộc Quân khu 4 và Quân chủng HQ do ông Nguyễn Dưỡng - Chỉ huy trưởng Căn cứ 2 - phụ trách.
Tinh mơ ngày 14/7/1965, hai chiếc AD-6 vè vè bay trinh sát dọc cửa sông Gianh. Qua làn sương mờ ảo, phát hiện được "mục tiêu" mới, chúng liền vòng lại hạ thấp độ cao để kiểm tra rồi mới vọt lên cao bắn đạn khói chỉ thị mục tiêu cho các MB tiêm kích mang bom từ tàu sân bay ngoài biển ập vào đánh phá.
Suốt 1 tiếng đồng hồ, nhiều tốp chiến đấu cơ của Mỹ hùng hổ lao xuống cắt bom và bắn phá "con tàu". Tiếng nổ dữ dội, lửa, khói mù mịt. Đúng thời cơ, các trận địa pháo của ta bố trí xung quanh bắt đầu khai hỏa. Từng loạt đạn thẳng căng như những ngọn roi lửa quất vỗ mặt vào lũ cướp trời. Kết quả, 4 MB Mỹ bị bắn rơi và bắn hỏng. Chiếc tàu mô hình cháy rụi, trơ lại hàng loạt cọc và khung tre. Những ngày sau đó, đám giặc lái Mỹ không còn ngó ngàng gì đến "mục tiêu" này nữa, có lẽ đã biết thừa là bị ăn "quả lừa" đậm!
Trước đó, từ tháng 5/1965, Mỹ đã tăng cường đánh phá các mục tiêu ven biển bằng không quân và HQ. Máy bay trinh sát sục sạo ở những nơi chúng nghi ta ngụy trang để che giấu các tàu HQ ven biển và trong các cửa sông trên địa bàn Quân khu 4. Máy bay Mỹ tấn công vào tàu HQ ta ở Lạch Trường (Thanh Hóa) trong các ngày 21 và 26/5/1965; ở sông Lam (Nghệ An) ngày 31/8 và các đài, trạm ra-đa của ta.
Đài radar 535 của ta
Dọc theo cửa sông Gianh, hầu hết các điểm ngụy trang trú đậu các tàu của ta đều bị MB địch phát hiện, đánh phá. Để bảo đảm cho các tàu có nơi ngụy trang trú đậu trên sông, làm nhiệm vụ bảo vệ vùng biển phía Nam của miền Bắc, Bộ Tư lệnh HQ chủ trương đào ụ kết hợp ngụy trang cho các tàu trong khu vực. Sau khi khảo sát địa hình, địa chất và thế phòng không, ông Mai Xuân Vĩnh được cấp trên giao chỉ huy việc làm ụ tàu, sử dụng lực lượng thủ công của Phân đội 5 tàu tuần tiễu và lực lượng dân công xã Tiến Hóa. Giúp về kỹ thuật công trình có 2 kỹ sư công binh Lê Văn Vu và Xiêm. Do nằm trong khu vực bị MB Mỹ đánh phá suốt ngày nên việc làm ụ tàu chỉ tiến hành vào ban đêm; công cụ lao động gồm cuốc, xẻng để đào vét từng mét đất, bùn. Gặp trận mưa to, đập ngăn nước để bơm khô công trình bị vỡ là mất hết cả chục ngày đêm công sức của anh em. Lao động suốt đêm rất vất vả, nhưng không lo bằng công tác bảo đảm an toàn phòng tránh MB địch cho hàng trăm con người đang làm việc tại công trường. Hơn 3 tháng lao động, ụ trú đậu tàu đã thành hình, chưa kịp ngụy trang thì có lệnh cấp trên cho tạm dừng để chờ kế hoạch mới.
Ông Mai Xuân Vĩnh sinh trưởng trong một gia đình nghèo ở xã Quảng Sơn, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình; nay thuộc xã Nam Ba Đồn, tỉnh Quảng Trị. Là hậu duệ đời thứ 15 của dòng họ Mai, mùa hè 1950 ông nhập ngũ và chiến đấu trong đội hình của Đại đoàn 325 trên chiến trường Bình Trị Thiên khói lửa. Tháng 6/1961, ông được cử sang Liên Xô học Trường HQ Kirov ở vùng Caspiên, Bacu (Azerbaijan) thuộc Liên Xô cũ. Trở về nước, tham gia chống chiến tranh phá hoại, ông lập nhiều thành tích và được đề bạt giữ các chức vụ khác nhau.
Tốt nghiệp Học viện HQ Liên Xô, ông Vĩnh làm Trưởng phòng Tác chiến, Bộ Tham mưu Quân chủng HQ. Mùa thu năm 1980, ông tu nghiệp tại Học viện Voroshilov, trường đào tạo binh chủng hợp thành cao nhất của Quân đội Xô viết lúc bấy giờ. Tháng 7/1982, ông giữ chức Phó Tư lệnh Tham mưu trưởng Quân chủng HQ. Là người đặt tên "CQ-88" cho cuộc chiến đấu bảo vệ chủ quyền biển đảo Trường Sa, Tướng Mai Xuân Vĩnh đã sát cánh với Tư lệnh Giáp Văn Cương trực tiếp chỉ huy chiến đấu tại Sở chỉ huy HQ ở Vùng 4, Cam Ranh.
Năm 1993, ông giữ chức Tư lệnh HQ và được thăng quân hàm Phó Đô đốc (tương đương trung tướng). Với nhiều quyết sách táo bạo và tích cực mở ra hướng đi sáng tạo cho việc phát triển kinh tế kết hợp với quốc phòng của Quân chủng HQ, ông đã miệt mài cống hiến. Ở độ tuổi "xưa nay hiếm", vị tướng mới được cấp trên cho nghỉ chế độ. 55 năm theo Cách mạng và nửa thế kỷ phục vụ trong quân đội, ông có hơn 40 năm gắn bó với biển cả. Trở về với đời thường, năm 2017, Tướng Mai Xuân Vĩnh được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh (đồng tác giả) cho cụm công trình "Các giải pháp khoa học - công nghệ trong quy hoạch, thiết kế, xây dựng Cụm công trình chiến đấu trên quần đảo Trường Sa...". Đặc biệt, với thành tích xuất sắc trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân.
Được ví như pho sử sống về HQ, vị lão tướng 96 tuổi đời, Huy hiệu 75 năm tuổi Đảng vẫn luôn giữ được sự mẫn tiệp và lịch lãm. Kỷ niệm về những năm tháng chiến đấu bảo vệ Tổ quốc vẫn luôn sống động trong tâm khảm Phó Đô đốc Mai Xuân Vĩnh.
Đại tá - Nhà văn NGUYỄN MINH NGỌC