Lời chúc ấy được Bác nói vào ngày 01/01/1955, tại lễ mít tinh trên Quảng trường Ba Đình, sau khi Người bắt tay từng thành viên của Đội Cứu hỏa. Sáu năm sau, ngày 04/10/1961, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Lệnh công bố Pháp lệnh quy định việc quản lý của Nhà nước đối với công tác phòng cháy và chữa cháy; ngày này trở thành Ngày truyền thống của lực lượng, và từ năm 2001 còn là Ngày toàn dân phòng cháy, chữa cháy. Trong 65 năm ấy, cả nước có 32 cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát PCCC&CNCH hy sinh khi làm nhiệm vụ.
Một lời chúc "thất nghiệp" và 32 sự hy sinh đủ nói về một nghề mà phần thưởng cao nhất là không có việc để làm, còn cái giá của mỗi lần có việc lại có thể tính bằng sinh mạng. Nhìn lại chặng đường của lực lượng Cảnh sát PCCC&CNCH Công an TPHCM, nhất là 5 năm gần đây, là nhìn vào khoảng cách giữa hai điều ấy và cách một tập thể đã rút ngắn nó.
Từ lời chúc của Bác đến danh hiệu Anh hùng
Ở TPHCM, lực lượng Cảnh sát PCCC được thành lập ngay sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, đầu năm 1976 có khoảng 500 cán bộ, chiến sĩ; năm 2006 được thí điểm tổ chức thành Sở Cảnh sát Phòng cháy và chữa cháy TPHCM; đến năm 2018 sáp nhập về Công an TPHCM, thành Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH. Chỉ tính từ năm 1975 đến 2006, lực lượng này đã trực tiếp chữa hơn 7.000 vụ cháy, thực hiện trên 2.500 vụ cứu nạn, cứu hộ, có trên 100 cán bộ, chiến sĩ bị thương và nhiều Liệt sĩ ngã xuống. Ngày 13/6/2023, Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân cho Đội Công tác chữa cháy và Cứu nạn cứu hộ thuộc Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, Công an TPHCM, đồng thời phong tặng danh hiệu này cho Trung tá Nguyễn Chí Thành, Phó Đội trưởng của đội.
Tại lễ tuyên dương ngày 04/10/2022, Đại tá Huỳnh Quang Tâm, khi đó là Trưởng Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH, cho biết so với cùng kỳ năm 2021, thành phố giảm 9 vụ cháy, giảm 20 người chết và 20 người bị thương; lực lượng cứu được 101 người; 61 cán bộ, chiến sĩ được khen thưởng. Tháng 02/2023, 5 cán bộ, chiến sĩ của Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH gồm Trung tá Nguyễn Chí Thành, Thiếu tá Nguyễn Hữu Đạo, Đại úy Nguyễn Trường Nam, Thượng úy Nguyễn Văn Trung và Thượng úy Nguyễn Nhật Phương sang Thổ Nhĩ Kỳ tham gia cứu nạn sau động đất, trở về tối 19/02/2023 sau 9 ngày làm nhiệm vụ. Tại đó, Trung tá Nguyễn Chí Thành trực tiếp phát hiện và cứu sống 1 nạn nhân, đồng thời tham gia tìm kiếm, đưa 14 thi thể ra ngoài.
Lực lượng Cảnh sát PCCC&CNCH cứu nạn nhân tử đám cháy tại khách sạn ở P.Tân Sơn Nhì
Năm 2024, TPHCM xảy ra 437 vụ cháy, giảm 56 vụ so với năm 2023; lực lượng cứu được 167 người, hướng dẫn thoát nạn cho 110 người. Rạng sáng 23/10/2025, khi mưa lớn gây ngập nặng ở phường Bến Cát, Đội Chữa cháy và CNCH Khu vực 31 và Đội Công tác chữa cháy và CNCH cơ sở 1 của Phòng Cảnh sát PCCC&CNCH cùng công an phường, lực lượng cơ sở đã đưa 127 người, trong đó có nhiều trẻ nhỏ và người cao tuổi, ra khỏi vùng nguy hiểm.
Năm 2026, trong vụ cháy căn nhà 2 tầng ở hẻm 245 đường Nguyễn Văn Đậu, phường Bình Lợi Trung rạng sáng 06/8, khi các lối vào bị chặn, cán bộ, chiến sĩ PCCC đã trèo lên mái, dỡ mái để tiếp cận và đưa hai bố con bị kẹt ở khu vực bếp đi cấp cứu. Chiều 28/9, lực lượng đưa 2 người mắc kẹt trong vụ sập gác ở một căn nhà trong hẻm đường Trường Sa, phường Phú Nhuận ra ngoài an toàn. Rạng sáng 07/9, tại khách sạn Thùy Dương, số 452 Tân Kỳ Tân Quý, phường Tân Sơn Nhì, 48 cán bộ, chiến sĩ cùng 7 xe chữa cháy của Đội Chữa cháy và CNCH Khu vực 13 và Khu vực 14 tiếp cận từ cầu thang bộ, lối thoát hiểm, ban công, mái nhà và xe thang, đưa 26 người ra ngoài; tin báo đến lúc 5 giờ 09, đám cháy được khống chế lúc 5 giờ 17; vụ cháy vẫn làm 2 người tử vong.
Dấu ấn chỉ đạo của Ban giám đốc Công an TPHCM
Phía sau những lần xuất quân ấy là sự chỉ đạo trực tiếp, liên tục của Ban Giám đốc Công an TPHCM. Sau vụ cứu 127 người dân ở phường Bến Cát, Trung tướng Mai Hoàng, Giám đốc Công an TPHCM, đã gửi thư khen, thay mặt Ban Thường vụ Đảng ủy - Ban Giám đốc Công an TPHCM ghi nhận, biểu dương tinh thần dũng cảm, khẩn trương của các lực lượng, coi đó là hình ảnh đẹp của người chiến sĩ Công an Nhân dân lúc dân cần, lúc dân khó.
Chỉ đạo không dừng ở lời động viên. Rạng sáng 02/7/2025, Thiếu tướng Nguyễn Thanh Hưởng, Phó Giám đốc Công an TPHCM, trực tiếp chỉ huy chữa cháy nhà kho rộng 5.000m2 trên đường Phạm Hùng, xã Bình Hưng; 29 xe chữa cháy cùng 192 cán bộ, chiến sĩ được huy động, bảo vệ được 3.300m2 nhà kho, không có thiệt hại về người. Ngày 28/8/2026, ông là Trưởng Ban Chỉ đạo cuộc diễn tập phương án chữa cháy và CNCH cấp thành phố tại phường Tân Hiệp, với tình huống giả định ở một công ty có gần 1.500 người làm việc.
Về tổ chức lực lượng, ngày 29/10/2024, Công an TPHCM ra mắt hai tổ Cảnh sát chữa cháy và CNCH đặc biệt tinh nhuệ gồm 45 cán bộ, chiến sĩ, chuyên xử lý các vụ cháy, nổ, sự cố, tai nạn phức tạp trên cạn và dưới nước, chi viện cho địa phương lân cận và làm nhiệm vụ quốc tế. Trong cuộc thực tập phương án cấp thành phố tại Tổng kho xăng dầu Nhà Bè sáng 28/9/2026, flycam, xe thang, tàu chữa cháy và robot chữa cháy chuyên dụng đã cùng được đưa vào sử dụng.
Về quản lý, khi địa bàn thành phố mở rộng với 168 xã, phường, đặc khu, Thiếu tướng Nguyễn Thanh Hưởng chỉ đạo cao điểm 45 ngày đêm tổng rà soát cơ sở, sau khi rút kinh nghiệm các vụ cháy cho thấy một số đơn vị triển khai chưa nghiêm túc, còn bỏ sót địa bàn. Tại hội nghị sơ kết ngày 20/7/2026, ông yêu cầu lực lượng chuyển từ quản lý theo hồ sơ sang quản lý theo dữ liệu, theo địa bàn, tập trung kiểm soát nguy cơ cháy do điện, kéo giảm các vụ cháy gây thiệt hại về người. Khi thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu về PCCC đối với công trình được bãi bỏ từ 01/7/2026, Công an TPHCM chuyển sang hậu kiểm định kỳ và đột xuất, trên tinh thần cắt khâu hành chính chứ không giảm yêu cầu kỹ thuật.
Để lời chúc của Bác thành hiện thực
Từ ngày 16/12/2024 đến 15/9/2026, TPHCM xảy ra 747 vụ cháy thuộc diện thống kê, làm 58 người chết, 59 người bị thương, thiệt hại khoảng 355,8 tỷ đồng; trong đó 517 vụ do sự cố hệ thống, thiết bị điện. Những con số ấy nhắc rằng không lực lượng chuyên nghiệp nào, dù tinh nhuệ đến đâu, có thể thay người dân tắt một ổ điện quá tải hay mở một lối thoát nạn thứ hai.
Bởi vậy, cùng với năng lực chữa cháy, thế trận phòng cháy từ cơ sở là thước đo thứ hai của 5 năm qua. Đến cuối năm 2024, TPHCM có gần 6.100 tổ liên gia an toàn PCCC, gần 6.000 điểm chữa cháy công cộng, hơn 125.000 hộ gia đình đạt 3 tiêu chí an toàn. Sau sáp nhập, hơn 4.109 "chuồng cọp" đã được tháo dỡ, hơn 120.000 người tham gia các buổi tuyên truyền. Ngày 02/10/2026, riêng Đội Chữa cháy và CNCH Khu vực 5 đã tổ chức tuyên truyền, thực tập cho khoảng 1.500 giáo viên, học sinh, tiểu thương và cư dân. Dự kiến từ tháng 11/2026 sẽ có 5 phường Gia Định, Bình Thạnh, Bình Lợi Trung, Thạnh Mỹ Tây và Bình Quới triển khai kế hoạch tăng cường, mỗi phường trang bị tối thiểu 5 xe chữa cháy mini.
Chỉ thị số 02-CT/TW của Ban Bí thư, được triển khai ngày 07/5/2026, đã xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền nếu để tình hình cháy, nổ diễn biến phức tạp. Nhân kỷ niệm 65 năm ngày truyền thống của lực lượng, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang yêu cầu lực lượng lấy an toàn của người dân làm mục tiêu, động lực, trung tâm của mọi hoạt động. Phòng cháy, nói cho cùng, là trách nhiệm của từng cơ quan, doanh nghiệp, từng gia đình và từng người dân.
Bình yên không phải là điều tự nhiên mà có. Đó là kết quả của những năm dài lao động, hy sinh và lựa chọn của những người đã chọn đi về phía hiểm nguy để người khác được ở lại trong bình yên. Đằng sau mỗi buổi sáng bình thường của thành phố là một hành trình không hề bình thường của họ. Cách tri ân thiết thực nhất đối với đơn vị Anh hùng ấy là để lời chúc năm xưa của Bác thành sự thật: mỗi nhà một lối thoát nạn, mỗi ngõ hẻm một ý thức phòng cháy, để người lính chữa cháy có thêm nhiều ngày "thất nghiệp".
Viện sĩ, PGS.TS NGUYỄN NGỌC ĐIỆN