(CAO) Hôm 17/9, CNN dẫn một phân tích khoa học mới do hơn 20 chuyên gia quốc tế thực hiện cho thấy trận lũ lụt thảm khốc diễn ra hồi tháng 8 tại khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc là kết quả của một chuỗi các yếu tố phức tạp tác động lẫn nhau; trong đó, nhiều yếu tố tác động đã trở nên trầm trọng hơn do biến đổi khí hậu có nguyên nhân từ con người.
Vào ngày 26/8, một khối lượng lớn đá núi và băng từ sông băng với chiều rộng khoảng 600 mét đã tách khỏi đỉnh Langtang Lirung, lao xuống dòng sông bên dưới từ độ cao khoảng hơn 2.100 mét, giải phóng nguồn năng lượng tương đương một trận động đất mạnh 5,2 độ richter.
Khối vật chất này rơi xuống với lực mạnh đến mức làm tan chảy băng gần như ngay lập tức. Dòng lũ cuốn theo lớp trầm tích ngậm nước và nhiều khả năng đã va đập vào các khối băng nằm sâu dưới đáy thung lũng, tạo nên một đợt lũ quét dữ dội, cuồn cuộn chảy về hạ lưu với tốc độ khủng khiếp trên quãng đường dài hơn 32 km.
Ông Walter Immerzeel, chuyên gia thủy văn vùng núi tại Đại học Utrecht (Hà Lan) nhận định đây là "một thảm họa chưa từng có tiền lệ" tại dãy Himalaya.
Vậy, nguyên nhân nào đã dẫn đến vụ lở đá và băng này?
Một nhóm các nhà nghiên cứu về sông băng và khí hậu thuộc World Weather Attribution (WWA) – mạng lưới chuyên nghiên cứu vai trò của biến đổi khí hậu đối với các hiện tượng thời tiết cực đoan đã công bố bản phân tích vào hôm 16/9 nhằm giải đáp toàn diện câu hỏi này.
Quang cảnh lũ lụt tàn phá
Nepal sau vụ sụp sông băng - Ảnh: Getty
Theo báo cáo, thảm họa không bắt nguồn từ một hiện tượng thời tiết cực đoan đơn lẻ, mà là kết quả của hàng loạt quá trình tác động đồng thời, cộng hưởng với tình trạng ấm lên toàn cầu kéo dài nhiều thập kỷ do ô nhiễm từ nhiên liệu hóa thạch. Báo cáo này sử dụng các phương pháp đã qua thẩm định chuyên môn, mặc dù bản thân báo cáo chưa trải qua quy trình bình duyệt chính thức.
Các nhà khoa học nhận thấy ngọn núi có thể đã bị suy yếu và trở nên dễ sụp đổ hơn do trận động đất mạnh 7,8 độ richter vào tháng 4 năm 2015. Trận động đất này đã gây ra vụ lở đá và băng từ sườn phía nam, có khả năng làm giảm độ ổn định của sườn núi. Báo cáo cho biết kể từ đó, tần suất sạt lở đất tại khu vực này đã gia tăng.
Tiếp đó, các nhà khoa học xem xét vai trò của biến đổi khí hậu và phát hiện ra sự tác động đồng thời của nhiều quá trình khác nhau.
Biến đổi khí hậu đang đẩy cao "đường đẳng nhiệt 0 độ" — mức nhiệt độ 0 độ C trong khí quyển — thêm hơn khoảng 97 mét mỗi thập kỷ tại dãy Himalaya.
Báo cáo chỉ ra rằng nhiệt độ tăng cao đang làm suy yếu lớp đất đá đóng băng vĩnh cửu trên các vùng núi cao của Nepal. Hỗn hợp gồm băng, đá, cát và đất đóng vai trò như chất kết dính — đặc biệt là tại độ cao nơi xảy ra vụ sụp đổ.
Ông Immerzeel cho biết việc lớp đất đá đóng băng vĩnh cửu tan chảy "làm giảm độ bền của đá và tạo điều kiện cho nước thấm sâu hơn vào sườn núi".
Sự thay đổi của các sông băng là một yếu tố quan trọng khác. Báo cáo ghi nhận sông băng Langtang-Lirung đã bị mỏng đi và thu hẹp đáng kể trong những thập kỷ gần đây, đặc biệt là sau năm 2010; điều này làm giảm độ ổn định của sườn núi và tạo ra nước tan chảy có thể thấm vào các khe nứt trong đá.
Các nhà nghiên cứu cũng xem xét điều kiện thời tiết trước khi xảy ra vụ sụp sông băng. Khu vực này đã ghi nhận lượng tuyết rơi đặc biệt lớn vào tháng 10 và đầu tháng 11 năm ngoái. Tiếp đó, tháng 7 và tháng 8 là những tháng nóng nhất từng được ghi nhận tại địa phương, tạo ra lượng lớn nước tan chảy và càng làm sườn núi thêm suy yếu.
Dựa trên dữ liệu lịch sử và các mô hình khí hậu, các nhà nghiên cứu nhận thấy nhiệt độ tháng 7 và tháng 8 tại khu vực này hiện cao hơn khoảng 1,5 độ C do biến đổi khí hậu. Ngoài ra, nhiệt độ trung bình hàng năm của khu vực đã tăng 2 độ C, mức tăng cao hơn nhiều so với trung bình toàn cầu.
Sụp sông băng gây lũ quét trên diện rộng ở Nepal - Ảnh: Getty
Báo cáo cho thấy mối liên hệ giữa sự nóng lên toàn cầu với việc gia tăng lượng tuyết và mưa chưa thực sự rõ ràng, một phần do những khó khăn trong việc đo đạc và giám sát tại địa hình phức tạp, hiểm trở của dãy Himalaya.
Tuy nhiên, nhìn chung, "hoàn toàn không còn nghi ngờ gì nữa, biến đổi khí hậu do con người gây ra đã đóng vai trò quan trọng trong việc tạo tiền đề dẫn đến thảm họa này" - bà Friederike Otto, giáo sư khoa học khí hậu tại Đại học Imperial College London, nhận định. Các nhà khoa học kết luận rằng vụ sụp sông băng này khác biệt hoàn toàn về quy mô, tốc độ và mức độ phức tạp so với bất kỳ sự kiện nào mà khu vực từng trải qua trước đây. Họ viết trong báo cáo: “Không một hệ thống cảnh báo sớm nào hiện có thể cung cấp đủ thời gian ứng phó”.
Bà Otto nhận định đây là “một trong những loại hình sự kiện hoàn toàn vượt quá khả năng thích ứng của chúng ta”. Bà nói thêm rằng, trừ khi thế giới nhanh chóng cắt giảm ô nhiễm do nhiên liệu hóa thạch còn không thì “chúng ta chắc chắn sẽ còn chứng kiến thêm nhiều thảm họa với quy mô như vậy”.