Nhiều nhân tố cùng tác động
Jeff Vojta liên tục gặp vận đen. Là Tổng giám đốc điều hành (CEO) của Dilworth Coffee tại Raleigh, bang Bắc Carolina, ông đã phải đối mặt với một vụ mùa cà phê thất bát tại Brazil vào năm 2024, khiến giá cà phê kỳ hạn tăng vọt lên mức cao kỷ lục. Năm tiếp theo, các mức thuế quan toàn cầu do Tổng thống Donald Trump áp đặt lại đẩy giá cà phê lên cao hơn nữa. Rồi đến năm nay, cuộc chiến với Iran nổ ra, cùng với đó là hiện tượng siêu El Niño.
"Từ sự gián đoạn trong vận chuyển, tình trạng thiếu container, chi phí tăng cao do những biến động ở Biển Đỏ cho đến giá phân bón leo thang, chúng tôi đang trải qua một giai đoạn gián đoạn chưa từng có tiền lệ. Mọi thứ thật quá đỗi bấp bênh” - Vojta – người sáng lập công ty phân phối cà phê quy mô toàn quốc này chia sẻ với đài CNN.
Trên khắp cả nước, nhiều chủ doanh nghiệp Mỹ thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau cũng cho biết họ đang rơi vào hoàn cảnh tương tự. Một cuộc khảo sát hàng tháng được theo dõi sát sao bởi Viện Quản lý Cung ứng (ISM) đã gây chú ý vào đầu tháng này khi nhiều lãnh đạo doanh nghiệp so sánh môi trường kinh doanh hiện tại với thời kỳ đại dịch Covid-19.
Những sự gián đoạn nghiêm trọng và tình trạng giá cả bất ổn đang buộc các doanh nghiệp phải đưa ra những quyết định vô cùng nan giải. Họ không biết phải lên kế hoạch ra sao, trong khi khách hàng – vốn đang e ngại lạm phát – không hề muốn chấp nhận thêm bất kỳ đợt tăng giá nào nữa.
Một cảng container phục vụ hoạt động xuất khẩu ở Los Angeles (Mỹ) - Ảnh: Getty
"Chắc chắn đây là vấn đề lớn hơn cả thời kỳ Covid. Tình hình này hoàn toàn khác biệt. Đây là vấn đề về năng lượng" - Jack Buffington, giám đốc chương trình chuỗi cung ứng tại Đại học Denver nhận định.
Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đã cố gắng mô tả cuộc chiến với Iran chỉ là một biến động kinh tế nhất thời – và một khi vấn đề được giải quyết, tình trạng lạm phát tái bùng phát sẽ nhanh chóng đảo chiều. Tuy nhiên, những khó khăn lịch sử về chuỗi cung ứng mà các chủ doanh nghiệp Mỹ đang đối mặt cho thấy lý do tại sao lạm phát tái bùng phát sẽ không dễ dàng được giải quyết – ngay cả khi cuộc chiến kết thúc một cách thần kỳ vào ngày mai.
"Giá dầu sẽ giảm mạnh" khi cuộc chiến với Iran kết thúc thắng lợi, ông Trump viết trong một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social. "Mọi chuyện sẽ diễn ra rất nhanh chóng" – ông tuyên bố.
Đã từng có tiền lệ cho điều này. Vào giữa tháng 6, khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại trong thời gian ngắn sau khi Mỹ và Iran ký kết biên bản ghi nhớ, giá xăng đã giảm xuống dưới mức 4 USD/gallon và giá dầu cũng tụt xuống dưới mức trước khi chiến tranh nổ ra. “Tất nhiên, giá nhiên liệu đang quá cao. Khi chúng ta giải quyết được vấn đề tại eo biển Hormuz, điều đó sẽ tác động trực tiếp đến giá nhiên liệu và góp phần kéo giảm chi phí thực phẩm” - Chủ tịch Hạ viện Mỹ Mike Johnson phát biểu trong một cuộc họp báo hồi tuần trước.
Tuy nhiên, nhiều thứ đã thay đổi kể từ tháng 6. Giá nhiên liệu và chi phí vận chuyển cao đã bắt đầu lan rộng sang các lĩnh vực khác của nền kinh tế. Lạm phát cơ bản – chỉ số loại trừ giá năng lượng và thực phẩm vốn hay biến động – đã tăng mạnh nhất trong tháng trước kể từ tháng 4. Tình trạng này đang thể hiện qua giá dịch vụ tăng cao – những khoản chi phí thường không giảm xuống sau khi đã tăng lên.
Giá dầu diesel đã tăng gấp đôi kể từ tháng 3 do cuộc xung đột ở Trung Đông ngày càng leo thang và việc Ukraine liên tục tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga.
Bên cạnh đó, chi phí vận chuyển cũng tăng do ngày càng có nhiều sự gián đoạn vì thời tiết – bao gồm các cơn bão liên tiếp khiến cảng Thượng Hải (cảng container lớn nhất thế giới) phải gián đoạn trong hai tuần và tiếp tục gây ra tình trạng chậm trễ nghiêm trọng.
Việc chấm dứt xung đột liên quan đến Iran – vốn là một nhiệm vụ cực kỳ khó khăn – sẽ không thể giải quyết được lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel của Nga (lệnh cấm đã chặn đứng 12% nguồn cung dầu diesel vận chuyển bằng đường biển toàn cầu), cũng như không thể cải thiện được tình hình thời tiết.
Jeff Vojta, CEO của Dilworth Coffee. Công ty đang lao đao vì cuộc chiến ở Iran - Ảnh: Dilworth Coffee
Nó cũng không thể ngăn chặn sự trỗi dậy của lực lượng nổi dậy Houthi (đồng minh của Iran) tại Biển Đỏ và cướp biển Somalia tại Vịnh Aden. Cả hai trở ngại này đều buộc các công ty vận tải biển phải thay đổi lộ trình, cho tàu chạy vòng qua toàn bộ lục địa châu Phi để tránh bị tấn công; theo ông Ryan Petersen – Giám đốc điều hành (CEO) của Flexport (một nền tảng phần mềm logistics và chuỗi cung ứng). Điều này đã làm giảm 15% năng lực vận tải biển toàn cầu trong năm nay.
“Tôi đã làm việc trong ngành logistics suốt 25 năm và chưa bao giờ chứng kiến tình trạng tồi tệ đến mức này” - ông nói với CNN.
Trong khi đó, các doanh nghiệp đang đứng trước nguy cơ kiệt quệ, theo lời ông Sean Brownlee, CEO của Ravenox – công ty chuyên sản xuất dây thừng, dây cáp và dây dắt thú cưng.
“Các doanh nghiệp nhỏ sẽ cố gắng gánh vác chi phí nhiều nhất có thể cho đến phút chót. Nhưng giờ đây, chúng tôi đang phải chịu áp lực vô cùng nặng nề” - ông Brownlee chia sẻ.
Ông Brownlee bước vào lĩnh vực kinh doanh này sau 25 năm phục vụ trong Thủy quân Lục chiến Mỹ với mong muốn xây dựng một công ty sản xuất tại Mỹ nhằm tạo việc làm cho người dân nước này. Giờ đây, môi trường kinh doanh đầy biến động đang đe dọa giấc mơ của ông. “Vấn đề này thực sự tác động trực tiếp đến chúng tôi. Chúng tôi chỉ mong muốn sự ổn định và có thể dự báo được” - ông Brownlee nói về tình trạng gián đoạn chuỗi cung ứng gây tốn kém hiện nay.
Cuộc khủng hoảng lớn và phức tạp
Một người tham gia khảo sát của ISM cho rằng tình hình chuỗi cung ứng hiện nay là một "cuộc khủng hoảng còn lớn hơn và phức tạp hơn cả giai đoạn trong và sau đại dịch Covid".
Một người mua hàng tại một cửa hàng tạp hoá ở Wilmington, bang North Carolina (Mỹ) - Ảnh: Getty
Vào năm 2020, các tàu container bị mắc kẹt hàng tuần liền khi cố gắng cập cảng. Các cửa hàng không thể duy trì nguồn cung giấy vệ sinh, khẩu trang hay nước rửa tay sát khuẩn trên kệ hàng. Chuỗi cung ứng gần như tê liệt hoàn toàn trước khi dần hoạt động trở lại.
Các vấn đề của chuỗi cung ứng ngày nay lại hoàn toàn khác biệt: Hoạt động vận chuyển lúc chạy lúc dừng, tình hình lúc xấu đi, lúc cải thiện đáng kể, rồi lại trở nên tồi tệ hơn. Giá cả biến động lên xuống thất thường và có lúc tăng vọt trở lại.
"Chuỗi cung ứng vẫn vận hành, nhưng đi kèm với chi phí, trở ngại và sự bất định lớn hơn nhiều so với thời kỳ Covid" - ông Brownlee nhận định.
Sự biến động cực độ đó gây ra tình trạng hỗn loạn cho các nhà lãnh đạo doanh nghiệp.
"Covid từng là một nỗi ám ảnh đáng sợ. Nhưng tình hình hiện tại còn gây nhiều áp lực hơn. Chúng tôi đang trải qua một giai đoạn gián đoạn chưa từng gặp trước đây" - ông Vojta chia sẻ.
Ông Vojta cho biết đội ngũ nhân sự nhỏ của ông tại Dilworth phải thực hiện công tác nghiên cứu và xây dựng mô hình giá cả nhiều hơn hẳn so với trước kia. Công ty vốn quen với việc chốt nguồn cung cà phê từ 12 đến 24 tháng trước khi nhập hàng, nhưng nay họ chỉ có thể lên kế hoạch thu mua trong khoảng thời gian từ ba đến sáu tháng tới.
Yếu tố thời tiết cũng đóng vai trò quan trọng. Hiện tượng siêu El Niño năm nay đang dấy lên những lo ngại về các vụ mùa cà phê tại Brazil và một số nước.
Tuy nhiên, nguồn tiền mặt hạn hẹp của công ty cũng là một yếu tố ảnh hưởng lớn. Họ không thể dự trữ lượng cà phê lớn như trước do chi phí vận chuyển tăng cao ngất ngưởng. Biên lợi nhuận bị thu hẹp, trong khi khách hàng không còn dư dả tài chính như những năm ngay sau đại dịch.
Thông thường, sản lượng bán hàng của ông Vojta chỉ dao động khoảng 5% mỗi tháng. Nay con số này có thể tăng hoặc giảm tới 20%.
"Tình hình biến động liên tục này là điều mới mẻ đối với chúng tôi: Liệu giá dầu diesel sẽ duy trì ở mức trên 6 USD trong bao lâu? Làm thế nào để chuyển phần chi phí này sang cho khách hàng?. "Thật đầy thách thức, bởi khách hàng của chúng tôi cũng đang phải đối mặt với những vấn đề tương tự" - ông Vojta chia sẻ băn khoăn này với CNN.