Trước hết, cần xác lập một cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm điều phối ở cấp Thành phố. Cơ quan này không nên chỉ là một phòng chuyên môn trong một sở, mà phải có tính liên ngành, đủ thẩm quyền kết nối văn hóa, giáo dục, công nghệ và kinh tế. Có thể thành lập một Trung tâm phát triển công nghiệp nội dung và văn hóa đọc trực thuộc UBND Thành phố, với chức năng xây dựng chiến lược, điều phối dữ liệu, vận hành quỹ hỗ trợ nội dung chiến lược và kết nối khu vực tư nhân. Trung tâm này không làm thay thị trường, mà đóng vai trò kiến tạo và giám sát. Mỗi năm trung tâm công bố báo cáo thị trường nội dung của Thành phố, công bố chỉ số văn hóa đọc, đánh giá hiệu quả chính sách và điều chỉnh kịp thời. Cơ chế vận hành phải minh bạch, có hội đồng tư vấn gồm đại diện doanh nghiệp xuất bản, doanh nghiệp công nghệ, trường đại học và chuyên gia độc lập.
Song song với cơ quan điều phối là cơ chế tài chính dài hạn. Nếu chỉ dựa vào ngân sách chi thường xuyên hoặc các sự kiện phong trào, ngành không thể phát triển bền vững. Thành phố cần thiết lập Quỹ phát triển nội dung chiến lược với quy mô đủ lớn để tạo tác động ban đầu, nhưng vận hành theo nguyên tắc đồng tài trợ. Nhà nước hỗ trợ một phần cho các dự án nội dung có giá trị dài hạn như sách khoa học, lịch sử, quản trị, kỹ năng nghề; phần còn lại do doanh nghiệp hoặc quỹ xã hội hóa đối ứng. Dự án được lựa chọn thông qua cơ chế đấu thầu minh bạch, đánh giá theo tiêu chí chất lượng, khả năng lan tỏa và tác động kinh tế - xã hội. Sau giai đoạn hỗ trợ, sản phẩm phải tự đứng vững trên thị trường. Như vậy, ngân sách không trở thành bao cấp kéo dài mà là vốn mồi để kích hoạt hệ sinh thái.
Các chiến sĩ Công an Nhân dân luôn rèn luyện thói quen đọc sách
Tuy nhiên, tài chính công chỉ là một phần. Động lực dài hạn phải đến từ lợi ích thị trường. Thành phố cần tạo điều kiện để doanh nghiệp nội dung nhìn thấy dòng tiền rõ ràng. Điều này có thể thực hiện bằng các chính sách ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất nội dung số, hỗ trợ chi phí chuyển đổi số cho nhà xuất bản truyền thống, và bảo hộ bản quyền nghiêm ngặt hơn thông qua cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý với các nền tảng công nghệ. Nếu vi phạm bản quyền không được kiểm soát, mọi chiến lược sẽ bị bào mòn. Do đó, xử lý bản quyền không chỉ là bảo vệ tác giả, mà là bảo vệ toàn bộ chuỗi giá trị.
Một điểm quan trọng khác là thiết lập hệ chỉ số tích hợp vào bộ chỉ tiêu phát triển đô thị. Văn hóa đọc không thể tồn tại như một chỉ tiêu nội bộ của ngành văn hóa. Nó phải gắn với các chỉ số lớn hơn như năng suất lao động, tỷ lệ lao động qua đào tạo, mức độ đổi mới sáng tạo và tỷ trọng công nghiệp văn hóa trong GRDP. Thành phố có thể đưa vào bộ chỉ số phát triển hằng năm các tiêu chí như: tỷ lệ người dân có tài khoản thư viện số; số giờ đọc trung bình trên đầu người; doanh thu ngành xuất bản và nội dung số; số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nội dung; tỷ lệ cán bộ, công chức tham gia chương trình đọc chuyên đề. Khi những con số này được công bố công khai, văn hóa đọc sẽ được nhìn nhận như một chỉ tiêu phát triển thực sự, chứ không chỉ là khẩu hiệu.
Bên cạnh thiết kế thể chế, cần nhìn thẳng vào rủi ro và lực cản. Thị trường nội dung số luôn phải cạnh tranh với nội dung miễn phí và giải trí ngắn hạn. Để thích ứng, ngành công nghiệp văn hóa đọc phải đa dạng hóa sản phẩm: sách nói, khóa học trực tuyến, nội dung tích hợp đa phương tiện. Mỗi nội dung chất lượng không chỉ tồn tại dưới dạng sách giấy mà có thể chuyển thể thành podcast, video, dữ liệu học tập. Như vậy, nội dung không cạnh tranh trực diện với giải trí nhanh, mà tìm cách chiếm lĩnh không gian số bằng hình thức linh hoạt hơn.
Mối liên hệ giữa đọc và năng suất lao động cũng cần được cụ thể hóa. Đọc không chỉ là hành vi văn hóa mà là phương thức nâng cao kỹ năng tư duy phân tích, khả năng tự học, năng lực quản trị và sáng tạo. Thành phố có thể triển khai các chương trình đọc chuyên đề bắt buộc hoặc khuyến khích trong khu vực công và doanh nghiệp lớn, gắn với đánh giá năng lực và thăng tiến. Khi đọc trở thành một phần của quy trình nâng cao chất lượng nhân sự, tác động của nó đến hiệu suất lao động sẽ rõ ràng hơn. Đồng thời, có thể phối hợp với các trường đại học để thực hiện nghiên cứu thực chứng về mối quan hệ giữa thói quen đọc và kết quả làm việc, tạo cơ sở khoa học cho chính sách.
Khoảng cách giữa trung tâm và ngoại vi phải được xử lý bằng giải pháp cụ thể. Mỗi phường, xã, đặc biệt là khu vực ven và khu công nghiệp, cần có điểm đọc cộng đồng tích hợp không gian học tập và truy cập số miễn phí. Thành phố có thể triển khai chương trình thư viện lưu động hoặc gói tài khoản thư viện số miễn phí cho công nhân và học sinh ở khu vực thu nhập thấp. Nếu không thu hẹp được khoảng cách tiếp cận tri thức, ngành công nghiệp văn hóa đọc sẽ chỉ phát triển ở khu vực trung tâm và bỏ lỡ phần lớn tiềm năng thị trường.
Một vấn đề cốt lõi khác là quyền lực thực thi. Trung tâm phát triển công nghiệp nội dung và văn hóa đọc, nếu được thành lập, không thể chỉ đóng vai trò tham mưu. Cơ quan này phải được trao quyền điều phối liên ngành thông qua quyết định của UBND TP, có ngân sách hoạt động riêng và có quyền tích hợp dữ liệu từ Sở Văn hóa, Sở Giáo dục, Sở Khoa học - Công nghệ. Trung tâm cần được giao ba quyền rõ ràng: quyền phân bổ vốn mồi từ quỹ nội dung chiến lược; quyền ký kết hợp tác công - tư với doanh nghiệp nội dung; và quyền công bố bộ chỉ số văn hóa đọc chính thức của TP hằng năm. Khi có quyền phân bổ nguồn lực và công bố dữ liệu, trung tâm mới có vị thế điều phối thực sự, thay vì chỉ là một đơn vị tổ chức sự kiện.
Về mô hình dòng tiền, TP cần xác định rõ ba nguồn doanh thu chính của ngành công nghiệp văn hóa đọc: Thứ nhất là thị trường tiêu dùng cá nhân, bao gồm sách giấy, sách điện tử, sách nói và thuê bao nội dung số. Với quy mô dân số hơn 10 triệu người và tỷ lệ dân số trẻ cao, chỉ cần mỗi người chi trung bình 500.000 - 800.000 đồng mỗi năm cho tri thức số và sách, tổng cầu đã có thể đạt mức 5.000 - 8.000 tỷ đồng.
Thứ hai là thị trường B2B, tức doanh nghiệp mua nội dung để đào tạo nhân sự. Nếu 30 - 40% doanh nghiệp vừa và lớn tại TP chi ngân sách đào tạo hằng năm cho nội dung số, quy mô có thể đạt thêm vài nghìn tỷ đồng. Thứ ba là ngân sách công đóng vai trò "khách hàng đầu tiên" đối với nội dung chiến lược, đặc biệt là các bộ tài liệu chuyên đề phục vụ cán bộ, giáo viên, công chức. Khi nhà nước trở thành người mua đầu tiên với quy mô đủ lớn, doanh nghiệp có cơ sở để đầu tư sản xuất nội dung chất lượng.
Thành phố cũng cần lựa chọn phân khúc chiến lược thay vì dàn trải. Lợi thế của TPHCM nằm ở kinh tế, quản trị, khởi nghiệp, kỹ năng nghề, công nghệ và sáng tạo trẻ. Vì vậy, ngành công nghiệp văn hóa đọc nên tập trung vào các nhóm nội dung: kỹ năng lao động đô thị, quản trị doanh nghiệp vừa và nhỏ, đổi mới sáng tạo, tài chính cá nhân, công nghệ ứng dụng và tri thức bản địa. Khi tập trung vào những phân khúc gắn với năng suất lao động, mối liên hệ giữa đọc và tăng trưởng sẽ rõ ràng hơn.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, cơ chế quản trị công nghệ và bản quyền càng trở nên cấp thiết. Thành phố cần thiết lập hệ thống xác thực bản quyền số tập trung, kết nối với các nền tảng phân phối để phát hiện và xử lý vi phạm nhanh chóng. Song song đó, cần khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng AI vào biên tập, cá nhân hóa nội dung và phân tích hành vi đọc, đồng thời đặt tiêu chuẩn minh bạch về nguồn dữ liệu và chất lượng nội dung. Lợi thế cạnh tranh cốt lõi phải là giá trị kiểm chứng, uy tín thương hiệu và độ tin cậy.
Hiệu quả đầu tư công cần được đo lường theo nguyên tắc hoàn vốn xã hội. Mỗi dự án nhận hỗ trợ từ quỹ nội dung chiến lược phải cam kết chỉ số đầu ra rõ ràng: số lượng người tiếp cận, tỷ lệ chuyển đổi sang đào tạo chuyên sâu, tác động đến kỹ năng nghề. Sau 3 đến 5 năm, TP cần thực hiện đánh giá độc lập xem nội dung được hỗ trợ có góp phần cải thiện năng suất lao động hoặc giảm chi phí đào tạo nội bộ doanh nghiệp hay không. Nếu không có đánh giá định lượng, quỹ rất dễ bị nhìn nhận là chi tiêu văn hóa mang tính biểu tượng.
Vai trò của trường đại học và viện nghiên cứu cũng phải được phát huy. Thành phố cần thiết lập cơ chế chuyển giao tri thức học thuật thành sản phẩm thương mại. Các đề tài nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao cần được chuyển thể thành sách phổ thông, sách nói hoặc khóa học trực tuyến. Trung tâm điều phối có thể làm cầu nối giữa giảng viên đại học và doanh nghiệp xuất bản, đưa nguồn tri thức gốc vào thị trường, nâng cao chất lượng nội dung và tránh tình trạng lặp lại kiến thức phổ thông.
Đối với khu vực ngoại vi và nhóm thu nhập thấp, giải pháp không chỉ mở thêm thư viện, mà là triển khai tài khoản thư viện số miễn phí cho công nhân khu công nghiệp và học sinh vùng ven, tích hợp nội dung kỹ năng nghề và tài chính cá nhân. Thư viện lưu động hoặc điểm đọc tích hợp trong trung tâm sinh hoạt cộng đồng cần được tài trợ theo đầu người, không theo sự kiện. Mục tiêu không chỉ là tăng số điểm đọc, mà là tăng tỷ lệ tiếp cận thực sự.
Cuối cùng, văn hóa tiêu dùng phải được nâng tầm. Thành phố có thể gắn văn hóa đọc với tiêu chuẩn đánh giá doanh nghiệp học tập, với danh hiệu tổ chức đổi mới sáng tạo, với các chương trình thăng tiến trong khu vực công. Khi đọc trở thành biểu hiện của năng lực và vị thế xã hội, hành vi tiêu dùng tri thức sẽ thay đổi bền vững hơn bất kỳ chiến dịch tuyên truyền nào.
Khi quyền lực thực thi được xác lập rõ ràng, dòng tiền được thiết kế cụ thể, phân khúc chiến lược được lựa chọn, quản trị công nghệ hiện đại, đánh giá hoàn vốn xã hội minh bạch và cơ chế chuyển giao tri thức học thuật vận hành hiệu quả, ngành công nghiệp văn hóa đọc của TPHCM mới thực sự có nền tảng để hình thành. Khi đó, văn hóa đọc không chỉ là một hệ sinh thái văn hóa, mà là một cấu phần kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, đóng góp trực tiếp vào năng suất lao động và chất lượng nguồn nhân lực của đô thị trong dài hạn.
(CATP) Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là một trung tâm văn hóa, mà còn là đầu tàu kinh tế với quy mô dân số lớn, mật độ doanh nghiệp cao nhất cả nước và tầng lớp trung lưu đang mở rộng nhanh. Chính đặc điểm này khiến thị trường văn hóa đọc tại đây có tính chất khác biệt: đây không phải là thị trường nhỏ lẻ, mà là một thị trường có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa toàn quốc nếu được tổ chức đúng.