(CATP) Mùa xuân năm 2019, các bệnh viện ở Mỹ bắt đầu tiếp nhận những bệnh nhân trẻ bị tổn thương phổi nặng. Đợt bùng phát tổn thương phổi liên quan đến sử dụng thuốc lá điện tử (gọi tắt là Evali), kéo dài từ tháng 3/2019 đến tháng 02/2020. Theo số liệu của Trung tâm Kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Mỹ (CDC), có hơn 2.800 người nhập viện vì Evali được ghi nhận, với 68 người chết. Trong số các bệnh nhân Evali, người trẻ dưới 24 tuổi chiếm đến hơn 50%. Có thể thấy, nguyên nhân đợt bùng phát bệnh này có đặc điểm giống với vụ án vừa bị triệt phá ở Việt Nam, đó là ma túy được pha vào tinh dầu thuốc lá điện tử.
Bài học từ 68 sinh mạng ở nước Mỹ
Câu chuyện quản lý thuốc lá điện tử ở Mỹ gắn chặt với một cái tên đình đám: JUUL. Ra mắt năm 2015, loại tẩu thuốc dùng dung dịch nicotine với các loại hương vị trái cây cùng chiến dịch quảng cáo hấp dẫn đã đẩy tỷ lệ thanh thiếu niên Mỹ dùng JUUL tăng vọt, qua đó tạo ra một thế hệ mới những người trẻ nghiện nicotine. Hậu quả của việc sử dụng thuốc lá điện tử, trong đó liên quan nhiều đến JUUL, là tỷ lệ hút thuốc trong học sinh trung học phổ thông tăng từ 16% năm 2015 lên 27,5% vào năm 2019, theo khảo sát công bố trên cổng thông tin của Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH). Nghĩa là trong vòng bốn năm, cứ 10 học sinh trung học phổ thông Mỹ thì gần 3 em sử dụng thuốc lá điện tử.
Hiểm họa lớn nhất nằm ở chỗ dung dịch nicotine cho thuốc lá điện tử JUUL, ngoài việc gây nghiện như thuốc lá truyền thống, còn có nhiều hương vị hấp dẫn giới trẻ như trái cây, dâu, vani, mật ong, chocolate. Cộng thêm việc tẩu thuốc được thiết kế đẹp, nhiều kiểu dáng bắt mắt mà lại nhỏ gọn dễ cất giấu, thuốc lá điện tử dễ dàng thâm nhập vào học sinh, sinh viên. Đánh vào tâm lý thích sành điệu, muốn làm người lớn của tuổi mới lớn, sản phẩm này lặng lẽ xâm nhập vào học đường và ngày càng lan rộng một cách đáng ngại. Câu chuyện về JUUL giống như những gì Công an TPHCM nhận định về Pod Chill: mẫu mã đẹp, nhiều hương vị, mùi thơm thu hút người sử dụng, nhất là học sinh và sinh viên.
Tẩu và tinh dầu thuốc lá điện tử JUUL
Lúc đầu, giới chức quản lý Mỹ chưa xem thuốc lá điện tử là mối nguy lớn cho sức khỏe. Chỉ khi thống kê về tỷ lệ học sinh hút thuốc lá điện tử được ghi nhận, họ mới bắt đầu lo ngại và đặt vấn đề tăng cường quản lý nhưng đã muộn. Đó là đúng thời điểm Evali bùng phát làm chết 68 người, đa số là thanh thiếu niên. Kết quả điều tra sau đợt bùng phát cho thấy có hơn 80% số người mắc bệnh đã dùng tinh dầu THC, một loại hợp chất từ cần sa, pha vào tinh dầu nicotine để hút thuốc lá điện tử JUUL, khiến phổi bị tổn thương nghiêm trọng dẫn đến tử vong.
Nói cách khác, thứ giết chết 68 người Mỹ không phải là thiết bị hay tinh dầu nicotine. Đó là một chất khác được pha vào lọ tinh dầu, ngoài mọi khâu kiểm soát và được đưa vào phổi bằng chính thiết bị mà người dùng tin là vô hại. Dù tẩu thuốc lá điện tử JUUL không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra đợt bùng phát Evali, công ty này vẫn phải đối diện với các vụ kiện tụng sau đó.
Cuối năm 2023, nhà sản xuất JUUL đã chấp nhận chi trả các khoản bồi thường và tiền phạt hơn 460 triệu đô la Mỹ để đóng lại các vụ kiện ở nhiều bang. Sự nguy hiểm đối với thuốc lá điện tử không nằm ở chiếc tẩu mà là trong lọ tinh dầu. Không ai kiểm soát được thứ chất lỏng nhỏ xíu nằm trong đầu pod. Chất gây hại được pha lén vào tinh dầu như THC ở Mỹ và Etomidate tại Việt Nam. Nạn nhân ở Mỹ tập trung vào nhóm trẻ nhất với hơn 50% bệnh nhân Evali dưới 24 tuổi.
Còn tại Việt Nam, cơ quan Công an xác định đối tượng mà tội phạm nhắm tới là thanh thiếu niên. Nguy cơ tiềm ẩn về bệnh phổi, tác hại sức khỏe, thậm chí gây tử vong từ những loại tinh dầu trôi nổi bán lén lút đang ngày càng hiện rõ hơn. Nếu so với chất cần sa THC pha vào tinh dầu thuốc lá điện tử ở Mỹ, mức độ nguy hiểm của Etomidate cũng không thua kém. Evali làm tổn thương phổi tích tụ dần dần, biểu hiện thành khó thở nhưng người bệnh còn kịp đến bệnh viện. Trong khi đó, tác động của Etomidate nhanh hơn nhiều.
Gây án từ "thuốc lá xác sống"
Tinh dầu chứa hoạt chất Etomidate được nhiều người tại Đài Loan (Trung Quốc) và Nhật Bản gọi bằng những cái tên gợi hình là "thuốc lá xác sống" (zoombie) vì người dùng bị co giật và cử động bất thường giống như xác sống. Đó là vì người sử dụng rơi vào trạng thái tinh thần hoảng loạn, mất khả năng kiểm soát hành động, buồn nôn, run rẩy bất thường và nếu dùng quá liều thì có nguy cơ tử vong. Hậu quả của việc mất kiểm soát hành động trong vài chục giây không dừng lại ở bản thân người dùng.
Đầu pod chứa ma túy thu giữ trong vụ án
Tại Đài Loan (Trung Quốc), hoạt chất này đã xuất hiện trong nhiều vụ án gây nguy hại nghiêm trọng đến trật tự trị an, mà nổi bật nhất là các vụ lái xe sau khi sử dụng ma túy. Một người đàn ông ở Tân Bắc sau khi sử dụng tinh dầu chứa hoạt chất Etomidate đã chạy xe tốc độ cao ngược chiều và tông chết một cảnh sát. Tại Tân Trúc, một người khác lái xe sau khi sử dụng tinh dầu chứa hoạt chất Etomidate gây tai nạn làm 1 người chết và 6 người bị thương. Số vụ liên quan đến chất này tại Đài Loan (Trung Quốc) tăng từ 22 vụ trong năm trước lên 1.281 vụ chỉ trong 9 tháng đầu năm 2024, tức tăng hơn 50 lần.
Tại Nhật Bản, chất này lan mạnh nhất ở Okinawa, chính phủ phải đưa Etomidate vào danh mục chất bị chỉ định từ tháng 5/2025. Trước đó, nước này ghi nhận nhiều ca bắt giữ và cả một đường dây buôn lậu xuyên quốc gia đưa nguyên liệu từ Nam Á qua Singapore vào Nhật.
Tại Thái Lan, đầu năm 2025, giới chức y tế của nước này cũng đã đưa ra cảnh báo về loại thuốc lá điện tử có thể khiến người sử dụng tử vong ngay sau khi hút do có chứa chất Etomidate thường được sử dụng trong quá trình gây mê. Etomidate được Thái Lan phân loại là chất bị kiểm soát theo Luật Dược phẩm năm 1967. Việc nhập khẩu, sở hữu hoặc sản xuất loại chất này phải có sự chấp thuận của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA). Các nhà chức trách đã phát hiện chất Etomidate được nhập lậu và có trong chất lỏng thuốc lá điện tử được bán cho thanh thiếu niên tại các hộp đêm hay qua mạng xã hội, qua đó đưa ra lời cảnh báo trước mối lo ngại ngày càng tăng khi nhiều thanh thiếu niên Thái Lan gặp phải vấn đề sức khỏe nghiêm trọng do hút thuốc lá điện tử.
Bên cạnh nguy cơ tức thời còn là tổn hại lâu dài, khi bị lạm dụng trong thuốc lá điện tử, Etomidate gây nguy cơ hôn mê, suy hô hấp, rối loạn tâm thần và nghiện. Đây là những hậu quả mà một học sinh cầm chiếc pod trên tay không hình dung được. Kẻ bán hàng cũng không bao giờ nói cho các em nghe điều này. Có một dấu hiệu cho thấy Etomidate không dừng lại ở khu vực. Tháng 6/2024, Chương trình giám sát kiểm tra ma túy của Sở Y tế công cộng thành phố Philadelphia phát hiện Etomidate trong nguồn cung ma túy của thành phố này, được phát hiện cùng với Fentanyl và Medetomidine.
Etomidate được đưa vào danh sách chất ma túy và quản lý chặt chẽ
Đây là lần đầu tiên Etomidate được phát hiện trong ma túy bất hợp pháp tại Philadelphia và có thể là lần đầu tiên tại Mỹ. Điều này khép lại một vòng tròn đáng suy nghĩ. Nước Mỹ từng là nơi phát đi bài học về việc buông lỏng quản lý tinh dầu thuốc lá điện tử. Bảy năm sau Evali, chính hoạt chất đang tràn qua các nước Châu Á lại xuất hiện trong nguồn cung ma túy bất hợp pháp của một thành phố lớn ở Mỹ, lần này trộn cùng Fentanyl. Không quốc gia nào miễn nhiễm với hoạt chất này. Trong 2 năm qua, nhiều nước và vùng lãnh thổ trong khu vực như Trung Quốc, Hồng Kông (Trung Quốc), Đài Loan (Trung Quốc), Singapore... đã nhìn ra và đã hành động rất nhanh, có nơi nâng khung hình phạt tới ba lần chỉ trong hai năm.
Việt Nam có lợi thế của người đi sau, có thời gian để xây dựng chính sách quản lý, kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt là siết chặt quản lý các loại tinh dầu dùng cho thuốc lá điện tử. Ngoài ra chúng ta cần đẩy mạnh truyền thông để tránh giới trẻ bị tác động bởi các quảng cáo sai sự thật, gây hiểu nhầm rằng thuốc lá điện tử là an toàn, không hại sức khỏe, không gây nghiện. Sử dụng Pod Chill chứa Etomidate không mang lại sự thư giãn như lời quảng cáo, mà sẽ phải đối mặt với nguy cơ cai nghiện bắt buộc, thậm chí bị phạt tù.
Điều giới trẻ cần cảnh giác là các đối tượng cố tình che giấu việc Etomidate đã chính thức bị đưa vào danh mục chất ma túy bị cấm tại Việt Nam theo Nghị định 28 của Chính phủ, khiến không ít người sập bẫy pháp lý và đối mặt với hiểm họa khôn lường về sức khỏe. Ma túy dù có ngụy trang tinh vi dưới bất kỳ hình thức nào thì bản chất hủy hoại sức khỏe và tương lai con người vẫn không thay đổi. Sự chủ động học hỏi kiến thức pháp luật, quan tâm, đồng hành từ gia đình và nhà trường chính là lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ giới trẻ trước hiểm họa ma túy núp bóng.
(CATP) Những chiếc tẩu thuốc lá điện tử (pod) nhỏ gọn với ống tinh dầu (đầu pod - gắn vào pod để hút) thơm hương trái cây, thoạt nhìn tưởng chừng vô hại nhưng lại tiềm ẩn một hiểm họa khôn lường: ma túy Etomidate. Đầu tháng 8/2026, Công an TPHCM liên tiếp triệt phá hai đường dây sản xuất, pha chế loại ma túy mới này ngụy trang dưới dạng tinh dầu thuốc lá điện tử nhãn hiệu Pod Chill. Đây không phải hiện tượng riêng của Việt Nam. Bảy năm trước, nước Mỹ từng trả giá bằng 68 sinh mạng trong đợt bùng phát bệnh phổi, khi tinh dầu thuốc lá điện tử bị pha lén ma túy. Gần hơn, Trung Quốc, Hồng Kông (Trung Quốc), Nhật Bản, Singapore đã lần lượt đưa Etomidate vào danh mục ma túy, có nơi ba lần nâng khung hình phạt chỉ trong hai năm.