Công an TP.Hà Nội vừa khởi tố 6 bị can trong vụ sửa kết quả phân tích nước thải tại KCN Quang Minh, trong đó có Viện trưởng Viện Khoa học môi trường và sức khỏe cộng đồng. Đây là vụ án tiếp nối của 3 chuyên án liên quan mà Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố 74 bị can về 10 hành vi liên quan đến sai phạm về quan trắc môi trường tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước.
"Hô biến" chỉ số niken, can thiệp quan trắc
Kết quả điều tra vụ án sai phạm về quan trắc môi trường cho thấy có đến gần 160 trong hơn 300 trạm bị kiểm tra - chiếm 55% - đã bị can thiệp, chỉnh sửa làm sai lệch dữ liệu. Trước đó, hồi năm 2024, đại án đăng kiểm với 254 bị can - bao gồm cả hai đời Cục trưởng đăng kiểm Việt Nam - đã phơi bày một hệ thống phần mềm gian lận cho phép "phù phép" xe không đạt chuẩn thành đạt trên giấy tờ, kéo dài nhiều năm. Các vụ án này có chung một thủ đoạn phạm tội, đó là dữ liệu mà cơ quan nhà nước sử dụng để ra quyết định quản lý đã bị can thiệp có hệ thống, kéo dài nhiều năm và chỉ bị phát hiện khi cơ quan Công an vào cuộc điều tra chứ không phải bởi hệ thống giám sát của chính ngành đó.
Thanh tra Chính phủ công bố quyết định thanh tra các tổ chức hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường tại Hà Nội, trong vòng 5 năm trở lại đây. Ảnh: TTCP
Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP.Hà Nội đã khởi tố 6 bị can trong vụ án xảy ra tại KCN Quang Minh, trong đó có bà Nguyễn Thị Phương Thảo (75 tuổi), Viện trưởng Viện Khoa học môi trường và sức khỏe cộng đồng, về hành vi "Giả mạo trong công tác". Theo tài liệu điều tra, Công ty TNHH Đầu tư và Phát triển hạ tầng Nam Đức - đơn vị vận hành hệ thống xử lý nước thải KCN Quang Minh - đã ký hợp đồng quan trắc môi trường định kỳ với Viện Khoa học môi trường và sức khỏe cộng đồng nhằm đối phó hoạt động thanh tra, kiểm tra của cơ quan chức năng. Khi kết quả phân tích mẫu nước thải cho thấy chỉ số Niken vượt quy chuẩn, Nguyễn Khắc Sơn (58 tuổi, Giám đốc Công ty Nam Đức) và Đỗ Duy Cao (48 tuổi, Trưởng Ban quản lý vận hành KCN Quang Minh) đã đề nghị Nguyễn Thị Phương Thảo chỉnh sửa kết quả. Sau đó, bà Thảo chỉ đạo Nguyễn Thị Thúy (36 tuổi) thực hiện việc chỉnh sửa. Theo cáo buộc, Thúy đã trao đổi với Vương Đắc Mạnh (28 tuổi) để pha loãng mẫu nước thải, tiến hành phân tích lại, lập phiếu kết quả mới thể hiện các chỉ tiêu đạt quy chuẩn rồi ký xác nhận, đóng dấu phát hành cho Công ty Nam Đức. Các kết quả phân tích thực tế không đạt quy chuẩn bị xóa bỏ và không được lưu giữ theo quy định. Công an TP.Hà Nội đánh giá đây là vụ án có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, diễn ra trong thời gian dài, có sự câu kết giữa đơn vị vận hành hệ thống xử lý nước thải, các doanh nghiệp phát sinh nước thải và đơn vị quan trắc môi trường.
Vụ KCN Quang Minh không phải hiện tượng đơn lẻ. Chỉ hơn hai tháng trước đó, ngày 29/3/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã công bố kết quả điều tra ba chuyên án liên quan đến việc lắp đặt, vận hành và quản lý các trạm quan trắc môi trường tự động trên toàn quốc. 74 bị can bị khởi tố về 10 hành vi, thuộc 59 doanh nghiệp xả thải và lắp đặt thiết bị quan trắc, trong đó có cả cán bộ, lãnh đạo trong đơn vị quản lý nhà nước về môi trường.
Trong hơn 300 trạm quan trắc môi trường từ các chủ nguồn thải trên cả nước bị lực lượng chức năng khám xét, có tới gần 160 trạm can thiệp, chỉnh sửa làm sai lệch dữ liệu. Nói cách khác, hơn một nửa số trạm quan trắc được kiểm tra đã bị "phù phép" - dữ liệu ô nhiễm thực tế bị sửa từ vượt ngưỡng thành trong ngưỡng cho phép trước khi truyền về cơ quan quản lý là Sở Nông nghiệp và Môi trường. Hàng loạt nhà máy lớn nằm trong danh sách bị can thiệp dữ liệu, gồm: Nhiệt điện Quảng Ninh, Nhiệt điện Hải Phòng, Nhiệt điện Thái Bình 2, các công ty nhôm, thép và môi trường...
Các bị can (từ trái qua): Nguyễn Thị Phương Thảo, Nguyễn Thị Thúy, Vương Đắc Mạnh. Ảnh: CAHN
Phương thức can thiệp rất đa dạng, trường hợp nhúng tay từ xa qua phần mềm sử dụng kết nối internet để sửa chỉ số phân tích mà không cần có mặt tại trạm. Với trường hợp can thiệp bằng phương thức vật lý thủ công thì các đối tượng tác động trực tiếp lên hệ thống hút mẫu và thiết bị phân tích tại chỗ. Đáng chú ý, trong số bị can có Hoàng Văn Thức, nguyên Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho thấy vụ việc không phải hành vi đơn lẻ mà là một mạng lưới có tổ chức.
"Vẽ” thông số kiểm định và hệ lụy khôn lường
Hiện tượng can thiệp dữ liệu nhà nước không giới hạn trong lĩnh vực quan trắc môi trường. Đại án đăng kiểm - vụ án có số lượng bị can lớn nhất từ trước đến nay trong lĩnh vực này với tổng cộng 254 bị can - cho thấy gian lận dữ liệu đã ăn sâu vào toàn bộ hệ thống kiểm định phương tiện trên cả nước. Theo kết luận điều tra của Công an TPHCM (CATP), khoảng tháng 10/2019, Trương Duy Đức (42 tuổi, Trung tâm Đăng kiểm 15-05D, Hải Phòng) đưa file dữ liệu đăng kiểm phương tiện cho Hoàng Hữu Thịnh (32 tuổi, nhân viên Trung tâm Đăng kiểm 73-02D, Quảng Bình), nhờ viết phần mềm có thể can thiệp, chỉnh sửa kết quả kiểm định. Thịnh viết thành công phần mềm chỉnh sửa dữ liệu đo khói, đặt tên là Formi. Đức sử dụng phần mềm này và tiếp tục đặt Thịnh viết chương trình chỉnh sửa kết quả kiểm định đối với khí thải, phanh và đèn xe. Giữa năm 2020, Thịnh hoàn thành phần mềm thứ hai, đặt tên là Avast. Cả hai thống nhất chào bán cho các trung tâm đăng kiểm với giá 20-25 triệu đồng/bộ, bán cho hàng loạt trung tâm trên cả nước.
Cơ chế gian lận cho thấy lỗ hổng nghiêm trọng trong thiết kế hệ thống công nghệ thông tin (CNTT). Khi đăng kiểm viên mở phần mềm Avast, giao diện cho phép chọn cơ sở dữ liệu phương tiện của Trung tâm, xem loại xe và năm sản xuất, rồi trực tiếp điền kết quả phù hợp tiêu chuẩn vào các cột tốc độ vòng quay, thời gian gia tốc, đèn, khói - hoàn toàn bỏ qua thiết bị đo thực tế. Không chỉ đăng kiểm viên, mà cả trưởng dây chuyền và lãnh đạo các trung tâm cũng trực tiếp can thiệp, chỉnh sửa kết quả sau khi nhận bảng tổng hợp các công đoạn kiểm định. Kết luận giám định của Phòng Kỹ thuật Hình sự xác định đã có hàng trăm lượt xâm nhập để thay đổi kết quả kiểm định mà hệ thống của Cục Đăng kiểm không hề phát cảnh báo.
Ba đối tượng liên quan vụ án xảy ra tại Nhà máy xử lý nước thải tập trung KCN Quang Minh. Ảnh: CAHN
Vụ án được đánh giá là tham nhũng có tổ chức, hành vi có hệ thống, xuyên suốt từ lãnh đạo Cục Đăng kiểm xuống các trung tâm. Trong số 254 bị can có hai đời Cục trưởng Đăng kiểm Việt Nam là ông Đặng Việt Hà và Trần Kỳ Hình, nhiều Phó Cục trưởng, Trưởng phòng trực thuộc Cục, cùng Giám đốc và Phó Giám đốc các Chi cục, Trung tâm đăng kiểm trên cả nước.
Nhìn tổng thể, ít nhất 5 vụ án đã bị khởi tố trong khoảng hai năm qua đều xoay quanh cùng một vấn đề cốt lõi: dữ liệu mà cơ quan nhà nước tiếp nhận và sử dụng để ra quyết định quản lý đã bị can thiệp có chủ đích. Các vụ việc trải rộng từ Quảng Ninh đến Bà Rịa - Vũng Tàu, từ quan trắc khí thải công nghiệp đến xử lý nước thải khu công nghiệp, từ kiểm định phương tiện đến phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm. Riêng hai vụ lớn nhất là đại án đăng kiểm và chuyên án 168 trạm quan trắc - đã có tổng cộng hơn 300 bị can bị khởi tố.
Phương thức can thiệp ngày càng đa dạng. Ở mức tinh vi nhất là tấn công từ xa qua phần mềm, sửa trực tiếp chỉ số trong hệ thống SCADA/IoT của trạm quan trắc mà không cần có mặt tại hiện trường. Ở mức trung gian là viết phần mềm gian lận như Formi và Avast trong vụ đăng kiểm, cài đặt lên máy tính trung tâm để nhập tay kết quả mong muốn thay vì nhận dữ liệu từ thiết bị đo. Ở mức thủ công nhất là pha loãng mẫu rồi phân tích lại để có kết quả "đẹp", hoặc đơn giản hơn nữa - lập phiếu kết quả khống hoàn toàn mà không cần đo đạc.
Hệ quả của những con số bị "phù phép" không chỉ dừng ở mặt pháp lý. Khi dữ liệu quan trắc môi trường bị làm sai lệch, cơ quan quản lý mất đi cơ sở thực tế để đánh giá mức độ ô nhiễm, không thể đưa ra cảnh báo kịp thời cho cộng đồng dân cư sống gần các khu công nghiệp. Khi kết quả kiểm định phương tiện bị giả mạo, xe không đủ tiêu chuẩn vẫn lưu hành trên đường, đe dọa trực tiếp an toàn giao thông.
(Còn tiếp...)