Từ 3 trụ cột của Philippines đến bài học ngược của Indonesia
Tháng 5/2025, cơ quan Hải quan Philippines tiến hành một trong những chiến dịch chống hàng giả lớn nhất trong lịch sử nước này: đột kích khu chợ Divisoria. Cuộc càn quét trung tâm thương mại sầm uất bậc nhất thủ đô Manila đã thu giữ 1,27 triệu mặt hàng giả mạo nhãn hiệu Louis Vuitton, Coach, Tory Burch với tổng giá trị ước tính lên đến 15,8 tỷ peso (khoảng 270 triệu USD).
Chiến dịch này đã đánh dấu một bước ngoặt: đây không còn là những vụ bắt hàng giả nhỏ lẻ mà là hành động nhà nước ở quy mô hệ thống. Philippines là trường hợp thay đổi rõ nét nhất trong khu vực. Từ chỗ từng bị Mỹ đưa vào danh sách theo dõi đặc biệt (Special 301 Watch List) về vi phạm sở hữu trí tuệ, Philippines đã không xuất hiện trong danh sách đó suốt 12 năm liên tiếp tính đến 2025, một kết quả hiếm có trong khu vực Đông Nam Á.
Hội nghị kinh tế khu vực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững ở ASEAN và Đông Á đề cập đến vấn đề hợp tác chống hàng giả. Ảnh: ERIA
Mô hình của Philippines dựa trên 3 trụ cột. Thứ nhất, phối hợp liên ngành thực chất thông qua Ủy ban Quốc gia về quyền sở hữu trí tuệ (NCIPR) - cơ quan tập hợp 15 bộ ngành, do Bộ Thương mại và Công nghiệp (DTI) chủ trì và Văn phòng sở hữu trí tuệ Philippines (IPOPHL) làm thư ký. Từ tháng 01 đến tháng 9/2025, chiến dịch do NCIPR điều phối đã thu giữ hàng giả trị giá 18,64 tỷ peso (khoảng 320 triệu USD). Trong số này, Cục Hải quan đóng góp phần lớn với 17,21 tỷ peso, Cục Điều tra liên bang gần 1 tỷ peso và Cảnh sát Quốc gia gần 500 triệu peso.
Thứ hai, Philippines ràng buộc sàn thương mại điện tử bằng các thỏa thuận hợp tác có số liệu cụ thể và có thể kiểm chứng, không phải bằng cam kết tự nguyện. Tính đến năm 2025, thỏa thuận MoU về chống hàng giả trực tuyến giữa IPOPHL với các nền tảng và chủ sở hữu thương hiệu đã mở rộng đến 108 bên ký kết. Kết quả đo lường được với sàn TMĐT Shopee tại Philippines đạt tỷ lệ gỡ bỏ sản phẩm vi phạm là 93,6%, sàn Lazada tại Philippines đạt 85,5% - tức là trong số những sản phẩm bị báo cáo vi phạm, gần 9/10 trường hợp được gỡ bỏ trong thời gian quy định, theo số liệu của Law Asia. Thứ ba, luật giao dịch Internet của Philippines đặt ra nghĩa vụ rõ ràng cho người bán và nền tảng trực tuyến, đồng thời duy trì tỷ lệ xử lý hồ sơ tư pháp liên quan đến sở hữu trí tuệ ở mức 98% trong năm 2024.
Thái Lan tiếp cận vấn đề hàng giả từ góc độ chiến lược kinh tế quốc gia - bảo vệ sở hữu trí tuệ là điều kiện để duy trì năng lực cạnh tranh và thu hút đầu tư nước ngoài. Trong giai đoạn từ tháng 10/2025 đến tháng 3/2026, chính quyền Thái Lan ghi nhận 332 vụ trong chiến dịch chống hàng giả nhắm vào cả khu thương mại, kho hàng, cửa khẩu biên giới lẫn nền tảng trực tuyến. Giá trị tang vật ước tính 2,3 tỷ baht (khoảng 70 triệu USD), tăng 78% so với cả năm tài khóa 2025.
Luật Thương mại điện tử được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025, với tỷ lệ 444/446 đại biểu có mặt tán thành. Ảnh: VPQH
Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng tài chính Ekniti Nitithanprapas xác nhận, Thủ tướng đã chỉ đạo tất cả các cơ quan liên quan tăng cường nỗ lực ngăn chặn vi phạm sở hữu trí tuệ và củng cố niềm tin trong môi trường thương mại và đầu tư. Điều đáng chú ý, Thái Lan mở rộng đồng thời cả hai mặt trận - thị trường vật lý và môi trường số - thay vì chỉ tập trung vào một hướng. Đây là bài học quan trọng khi chỉ siết kênh offline, hàng giả chuyển sang online và ngược lại. Chỉ khi cả hai cùng bị kiểm soát, dòng chảy hàng giả mới thực sự bị cắt đứt.
Indonesia là thị trường thương mại điện tử lớn nhất Đông Nam Á và cũng là nơi hàng giả lưu thông với quy mô đáng báo động nhất. Phần lớn hàng giả tại Indonesia có nguồn gốc từ Trung Quốc, nhập khẩu qua các nền tảng như DHGate hay AliExpress ở dạng mua sỉ nhỏ lẻ, sau đó vào thị trường nội địa qua hạ tầng logistics thương mại điện tử mà gần như không bị Hải quan chặn lọc. Tokopedia - sàn TMĐT lớn nhất nước này - vẫn bị đánh giá là có thủ tục gỡ bỏ hàng vi phạm chậm, thiếu minh bạch; ràng buộc đối với người bán yếu và chế tài không đủ sức răn đe.
Trường hợp Indonesia là bài học theo hướng ngược lại: khi Nhà nước không xây dựng được hành lang pháp lý ràng buộc nền tảng và cơ quan Hải quan không theo kịp tốc độ tăng trưởng của TMĐT, khoảng trống đó sẽ được lấp đầy bởi hàng giả. Không phải vì người dân Indonesia muốn mua hàng giả - mà vì hệ thống không đủ năng lực loại bỏ nó ra khỏi thị trường.
Xu hướng chung: AI và hợp tác xuyên biên giới
Cả 3 quốc gia trên cùng với ASEAN ở cấp độ khu vực đều đang chuyển hướng sang ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) trong phát hiện và xử lý hàng giả. Các công nghệ hiện đại như machine learning, computer vision và blockchain đang được khai thác để giám sát số lượng lớn gian hàng trực tuyến, phát hiện bất thường trong giá bán, hình ảnh sản phẩm và hành vi giao dịch. Indonesia đã triển khai chiến dịch quốc gia sử dụng AI để nhắm vào mỹ phẩm và dược phẩm giả, hai nhóm có rủi ro sức khỏe trực tiếp. ASEAN thúc đẩy chia sẻ dữ liệu và phối hợp chiến lược thực thi xuyên biên giới giữa các quốc gia thành viên.
Cơ quan chức năng Phiplippines kiểm tra chống hàng giả. Ảnh: iOrbitNews Online
Bản thân các mạng lưới làm hàng giả cũng hoạt động xuyên biên giới. Một người bán có thể quảng cáo trên mạng xã hội tại Việt Nam, xử lý thanh toán qua sàn ở Singapore và giao hàng từ kho tại Trung Quốc. Khai thác sự phân tách trong hệ thống thực thi pháp luật giữa các quốc gia chính là chiến thuật sống còn của các đường dây này. Câu trả lời hiệu quả duy nhất là hợp tác thực thi xuyên biên giới ở cấp độ tương đương.
So sánh với Philippines và Thái Lan, Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển tiếp quan trọng. Về mặt pháp lý, Luật Thương mại điện tử có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 với yêu cầu định danh VNeID người bán, kiểm duyệt nội dung trước khi hiển thị và ràng buộc nền tảng nước ngoài. Đây là bước tiến thực chất, về hướng đúng.
Thái Lan tăng cường chống hàng giả. Ảnh: BKP
Nhưng bài học từ Philippines cho thấy luật là điều kiện cần, không phải điều kiện đủ. Điều Philippines làm tốt hơn là dịch các quy định pháp luật thành các chỉ tiêu đo lường cụ thể - như tỷ lệ gỡ bỏ 93,6% của Shopee Philippines - và công khai chúng để tạo áp lực trách nhiệm giải trình thực sự đối với các nền tảng. Bài học từ Thái Lan là cam kết chính trị cấp cao, phủ sóng đồng thời cả kênh vật lý lẫn kênh số. Bài học từ Indonesia là cảnh báo, thị trường lớn mà thiếu thực thi chính sách quản lý sẽ trở thành mảnh đất màu mỡ nhất cho hàng giả.
Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) đã xác định hướng đi cho năm 2026 là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong phát hiện, giám sát và xử lý vi phạm trên không gian mạng; tăng trách nhiệm của sàn thương mại điện tử trong việc kiểm soát hàng hóa; xây dựng "danh sách đen" đối với các đối tượng từng vi phạm để theo dõi, giám sát và yêu cầu các nền tảng gỡ bỏ ngay các đường dẫn vi phạm khi có yêu cầu.
Hàng giả trên thị trường TMĐT là bài toán không có giải pháp đơn lẻ. Việt Nam đang đứng trước một lựa chọn rõ ràng và Luật Thương mại điện tử 2025 là điểm khởi đầu cho quá trình làm sạch hàng giả trên môi trường truyền thống lẫn trực tuyến.
(CATP) Tháng 4/2026, một sự kiện tưởng chừng không liên quan đến thị trường nội địa Việt Nam đã khiến cơ quan chức năng nhiều quốc gia phải chú ý. Sau khi Mỹ công bố đợt áp thuế mới với hàng Trung Quốc, các mạng lưới hàng giả Trung Quốc thích nghi gần như ngay lập tức. TikTok trở thành mặt trận mới, nơi người bán quảng cáo công khai hàng "xuất xứ nhà máy" giá rẻ đến người tiêu dùng toàn cầu, trong đó có Việt Nam với thông điệp "bỏ qua trung gian, mua thẳng từ xưởng".