Châu Âu: Bất ổn từ đường phố đến chính trường

Những cuộc biểu tình này xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Người dân xuống đường vì giá cả leo thang, tiền lương không theo kịp chi phí sinh hoạt, nhà ở ngày càng đắt đỏ, giáo dục (GD) xuống cấp, chính sách thắt chặt ngân sách và cả những bất đồng về lĩnh vực an ninh, quốc phòng. Tuy nhiên, đằng sau những yêu sách tưởng chừng riêng lẻ ấy chính là những mâu thuẫn tích tụ trong mô hình phát triển và quản trị của "lục địa già” lâu nay.

Khủng hoảng niềm tin

Nhìn vào làn sóng biểu tình hiện nay, chúng ta dễ nhận thấy điểm chung lớn nhất là sự bất mãn về điều kiện sống và triển vọng tương lai. Tại Pháp, các cuộc biểu tình do học sinh, sinh viên khởi xướng đã nhanh chóng trở thành phong trào phản đối chi phí sinh hoạt, chất lượng dịch vụ công và chính sách của chính phủ. Theo số liệu do nhà chức trách công bố, khoảng 410.000 người tham gia biểu tình ngày 24/10 và 320.000 người tiếp tục xuống đường ngày 31/10. Phần lớn các cuộc tuần hành diễn ra ôn hòa, nhưng một số nơi xuất hiện đụng độ, phá hoại tài sản và cướp bóc.

Tại Bỉ, cuộc biểu tình ngày 09/10 với khoảng 30.000 người phản đối các biện pháp cắt giảm ngân sách và cải cách an sinh XH. Ở Đức, các cuộc tuần hành ngày 31/10 diễn ra tại nhiều thành phố với yêu cầu tăng đầu tư cho GD, giảm chi phí sinh hoạt và phản đối việc khôi phục nghĩa vụ quân sự bắt buộc. Trong khi đó, tại Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, khủng hoảng nhà ở, giá thuê nhà cùng tiền lương không theo kịp đà tăng của giá cả là những nguyên nhân chính.

Các diễn biến trên cho thấy một nghịch lý khi châu Âu vẫn là KV có mức sống và hệ thống phúc lợi tương đối cao, nhưng bất mãn XH lại gia tăng. Nguyên nhân nằm ở khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế. Trong nhiều thập niên, mô hình phát triển của châu lục này dựa trên một thỏa thuận XH mà người dân chấp nhận kinh tế (KT) thị trường và hệ thống chính trị hiện hành để đổi lấy tăng trưởng, việc làm, phúc lợi lẫn cơ hội cải thiện đời sống, nhưng thỏa thuận ấy đang chịu sức ép ngày càng lớn.

Sau khủng hoảng tài chính toàn cầu, đại dịch Covid-19 và cú sốc năng lượng từ năm 2022, nhiều nền KT của "lục địa già” chưa thể khôi phục hoàn toàn động lực tăng trưởng. Lạm phát có thể giảm, nhưng mặt bằng giá cả vẫn cao, trong khi thu nhập của nhiều nhóm dân cư không tăng tương xứng. Cùng với đó, việc già hóa dân số, chi phí lương hưu, y tế và nợ công khiến các chính phủ phải tính toán lại những cam kết phúc lợi.

Khảo sát Eurobarometer mùa xuân 2026 cho thấy 47% người được hỏi muốn Nghị viện châu Âu ưu tiên giải quyết lạm phát, giá cả và chi phí sinh hoạt. Đáng chú ý là 29% dự đoán mức sống của mình sẽ suy giảm trong các năm tới. Càng đáng lo hơn khi sự tham gia ngày càng mạnh mẽ của thế hệ trẻ cho thấy bất ổn đang chuyển từ phản ứng trước những chính sách cụ thể sang sự hoài nghi đối với khả năng giải quyết vấn đề của hệ thống chính trị. Khi người trẻ khó tìm được việc làm ổn định, khó mua nhà và cảm thấy tiếng nói của mình không được lắng nghe, những bất mãn KT rất dễ chuyển hóa thành phản kháng chính trị đáng quan tâm. Điều lo ngại nhất đối với chính phủ các nước châu Âu không chỉ là số người xuống đường, mà là nguy cơ người dân không còn tin rằng những thiết chế hiện hành có thể mang lại tương lai tốt đẹp hơn.

Khi sức ép địa chính trị đè nặng lên đời sống xã hội

Nếu những khó khăn về KT - XH là nguyên nhân trực tiếp, thì các biến động địa chính trị đang trở thành nhân tố khuếch đại bất ổn hiện tại ở châu Âu. Xung đột Nga - Ukraine làm thay đổi căn bản môi trường an ninh của lục địa này. Từ một KV từng ưu tiên hội nhập KT và mở rộng phúc lợi, châu Âu buộc phải dành nhiều nguồn lực hơn cho quốc phòng - an ninh năng lượng và hỗ trợ Ukraine. Sự điều chỉnh ấy diễn ra trong bối cảnh nhiều chính phủ vốn đã chịu sức ép ngân sách: Một mặt, họ phải tăng cường năng lực phòng vệ, hiện đại hóa quân đội và giảm phụ thuộc chiến lược; mặt khác, người dân tiếp tục yêu cầu bảo đảm việc làm, tiền lương, GD, y tế và an sinh.

Mâu thuẫn ngày càng rõ nét giữa những ưu tiên an ninh quốc gia và yêu cầu bảo đảm đời sống XH. Tuy không thể quy mọi khó khăn KT của châu Âu cho xung đột Nga - Ukraine, cũng không thể cho rằng tăng chi tiêu quốc phòng tất yếu dẫn đến cắt giảm phúc lợi, nhưng khi nguồn lực ngân sách hữu hạn, những lựa chọn chính sách ngày càng trở nên khó khăn và dễ gây tranh cãi. Bên cạnh đó, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, những bất định trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương và sức ép cạnh tranh KT từ Trung Quốc đang buộc châu Âu phải tái cấu trúc mô hình phát triển.

Đức là một ví dụ tiêu biểu, khi nền KT từng hưởng lợi lớn từ năng lượng tương đối rẻ, thị trường xuất khẩu rộng mở và môi trường an ninh ổn định nay phải thích ứng với chi phí năng lượng, cạnh tranh công nghiệp và yêu cầu tăng đầu tư quốc phòng. Những thay đổi này tác động trực tiếp đến doanh nghiệp, việc làm và tâm lý XH. Trong khi đó, các chính sách chuyển đổi xanh, bảo vệ môi trường và điều chỉnh thương mại của Liên minh châu Âu (EU) cũng tạo ra những xung đột lợi ích. Nông dân phản đối chi phí sản xuất gia tăng; doanh nghiệp lo ngại mất khả năng cạnh tranh; người lao động bất an trước nguy cơ tái cơ cấu ngành nghề.

Điều này cho thấy bất ổn hiện nay không đơn thuần là hệ quả của một vài chính sách thiếu hợp lý, mà còn phản ánh những chi phí XH phát sinh khi châu Âu chuyển từ mô hình ưu tiên hiệu quả KT sang mô hình chú trọng hơn đến an ninh, tự chủ và khả năng chống chịu. Nghịch lý nằm ở chỗ châu Âu muốn mạnh hơn trên bàn cờ địa chính trị, nhưng lại phải thực hiện tham vọng ấy trong điều kiện nền tảng đồng thuận XH bên trong đang chịu nhiều sức ép.

Phép thử về vị thế Châu Âu

Làn sóng biểu tình hiện nay đặt ra những thách thức không nhỏ đối với hệ thống chính trị châu Âu, nhưng cũng cần nhìn nhận một cách thận trọng vì không phải mọi cuộc biểu tình đều phản ánh khủng hoảng chính trị, càng không thể đồng nhất phản kháng ôn hòa với bạo loạn và xung đột vũ trang. Tuy nhiên, khi các phong trào phản đối xuất hiện liên tục, lan rộng và kéo theo bạo lực ở một số nơi, chúng có thể trở thành sức ép đáng kể đối với năng lực quản trị của nhà nước.

Trước hết, bất ổn XH có thể làm gia tăng phân cực chính trị. Những bất mãn về KT, nhập cư, bản sắc và an ninh tạo điều kiện cho các lực lượng chính trị với những chương trình hành động khác nhau mở rộng ảnh hưởng có thể khiến quá trình xây dựng sự đồng thuận về ngân sách, cải cách KT và chính sách đối ngoại trở nên phức tạp hơn. Ngoài ra, sự khác biệt về lợi ích giữa các quốc gia thành viên có thể gia tăng vì không phải nước nào cũng có cùng nhận thức về mối đe dọa an ninh, cùng khả năng tài chính hoặc ưu tiên phát triển. Những bất đồng về chi tiêu quốc phòng, hỗ trợ Ukraine, nhập cư và chính sách thương mại có thể đặt thêm sức ép lên quá trình ra quyết định chung của EU.

Quan trọng hơn, bất ổn kéo dài có thể ảnh hưởng đến khả năng hiện thực hóa tham vọng tự chủ chiến lược của châu Âu. Một chủ thể muốn đóng vai trò độc lập trong trật tự quốc tế không chỉ cần tiềm lực KT, công nghệ và quân sự, mà còn phải có sự đồng thuận chính trị và khả năng huy động nguồn lực bên trong. Nếu các chính phủ liên tục bị cuốn vào những cuộc khủng hoảng nội bộ, dư địa dành cho các mục tiêu chiến lược dài hạn có thể bị thu hẹp.

Mặc dù vậy, sẽ là thiếu khách quan nếu từ làn sóng biểu tình hiện nay kết luận châu Âu đang đứng trước sự sụp đổ. Khảo sát Eurobarometer năm 2026 ghi nhận 75% người được hỏi xem EU là một không gian ổn định trong thế giới bất định, trong khi 74% đánh giá tư cách thành viên EU mang lại lợi ích cho đất nước mình. Điều này cho thấy người dân có thể bất mãn sâu sắc với những chính sách cụ thể nhưng vẫn ủng hộ các nền tảng hợp tác và hội nhập châu Âu.

Vì vậy, vấn đề quyết định không phải là liệu biểu tình có tiếp tục xảy ra hay không, mà là các chính phủ châu Âu sẽ phản ứng thế nào: Chỉ tập trung kiểm soát trật tự trước mắt hay đồng thời giải quyết những nguyên nhân KT-XH tích tụ thời gian dài. Nhìn rộng hơn, làn sóng bất ổn đang đặt châu Âu trước "phép thử kép" khi vừa phải thích ứng với sự thay đổi của trật tự quốc tế vừa phải tái tạo sự đồng thuận trong chính các XH của mình.

Thực tế cho thấy những gì đang diễn ra trên đường phố Paris, Berlin hay Brussels... không chỉ là câu chuyện của những đám đông biểu tình mà còn là dấu hiệu của một châu Âu đang phải tìm kiếm sự cân bằng mới giữa an ninh và phát triển, giữa tham vọng địa chính trị và những yêu cầu rất đời thường của người dân. Thách thức lớn nhất của "lục địa già” hiện nay không chỉ là làm thế nào để trở nên mạnh hơn trước những đối thủ bên ngoài, mà trước hết là nỗ lực ra sao để không suy yếu từ những mâu thuẫn bên trong.