(CAO) Cuộc chiến giữa liên minh Mỹ/Israel với Iran được giới quan sát quốc tế xem là một cuộc đấu trí, trong đó Iran đang đặt cược rằng họ có thể trụ vững hơn Mỹ bằng cách biến các tuyến đường thương mại, vận chuyển và cơ sở hạ tầng năng lượng của Trung Đông thành các điểm gây áp lực, làm tăng dần chi phí đối đầu.
Thay vì tìm kiếm một chiến thắng quân sự quyết định, Tehran đang theo đuổi chiến lược leo thang có tính toán nhằm mở rộng xung đột mà không gây ra chiến tranh toàn diện. Mục tiêu của họ, theo các chuyên gia nhận định với hãng tin Reuters là để thuyết phục Mỹ và các đồng minh rằng việc kiềm chế cuộc khủng hoảng sẽ tốn kém hơn so với việc đáp ứng các yêu sách của Iran về eo biển Hormuz.
Thông điệp từ Tehran là trừ khi Washington chấp nhận một hiện trạng mới trao cho Iran vai trò lớn hơn ở eo Hormuz, xung đột có thể lan rộng ra ngoài vùng Vịnh.
Reuters dẫn lời Michael Knights đến từ Viện Washington nhận định rằng bằng cách đặt nhiều điểm nghẽn hàng hải và tài sản năng lượng vào tình thế rủi ro, Iran tin rằng họ có thể củng cố vị thế của mình trong bất kỳ cuộc đàm phán nào trong tương lai. “Ngay từ đầu, Iran đã cố gắng vượt mặt Mỹ bằng cách kéo dài các lựa chọn leo thang của mình để luôn có điều gì đó mới mẻ để tung ra mỗi tuần – một khu vực địa lý mới, một loại vũ khí mới, một loại mục tiêu mới. Lợi thế lớn hơn của họ không phải là họ có thể làm tổn hại đến Mỹ hay Israel mà là có thể làm tổn hại đến các quốc gia trong khu vực và nền kinh tế toàn cầu” – chuyên gia Michael Knights nhận định.
Sau khi chứng minh khả năng làm gián đoạn giao thông qua eo biển Hormuz, nơi khoảng 1/5 lượng tiêu thụ dầu toàn cầu chảy qua trước chiến tranh, Tehran đã phát tín hiệu rằng không có điểm nghẽn hàng hải nào là ngoài tầm với của họ.
Các mối đe dọa đối với Biển Đỏ và cơ sở hạ tầng năng lượng của Ả Rập Xê Út gần đây cho thấy một nỗ lực rộng lớn hơn nhằm nâng cao chi phí bảo vệ thương mại toàn cầu đồng thời thử thách sự chịu đựng của Mỹ đối với sự gián đoạn.
Cách tiếp cận của Iran phản ánh điều mà một nguồn tin vùng Vịnh mô tả là niềm tin của các chỉ huy lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran rằng “họ có thể đạt được nhiều hơn nữa”.
Tàu thuyền di chuyển trên eo biển Hormuz - Ảnh: Reuters
"Người Iran... tin rằng bằng cách mở rộng chiến tranh và gia tăng áp lực, cuối cùng Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ nhượng bộ. Ông Trump nghĩ rằng ông ấy có thể giáng đòn mạnh vào Iran và buộc họ phải ngồi vào bàn đàm phán, nhưng họ sẽ không chịu khuất phục" - một nguồn tin vùng Vịnh nhận định với hãng tin Reuters. Iran gia tăng sức ép khi ông Trump đang chịu sức ép từ nội bộ đảng Cộng hoà trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11, khi người dân Mỹ bất mãn trước giá nhiên liệu tăng cao vì cuộc chiến ở Iran có thể quay sang dồn phiếu cho đảng Dân chủ.
Michael Singh - thành viên cấp cao tại Viện Washington nhận định Iran tin rằng họ vẫn giữ thế chủ động, một phần vì chính quyền Mỹ dường như không chắc chắn liệu họ có sẵn sàng tiến xa về mặt quân sự hay không.
Vị chuyên gia này chỉ ra: “Người Iran đang cố gắng tận dụng lợi thế của mình. Họ quan tâm đến việc thiết lập chủ quyền đối với eo biển Hormuz và thực hiện quyền kiểm soát có chọn lọc đối với tuyến đường thủy này”.
Alan Eyre - cựu nhà ngoại giao Mỹ và là chuyên gia về Iran, cho biết Tehran đang theo đuổi chiến lược răn đe nhằm buộc Washington dỡ bỏ lệnh phong tỏa và tạm dừng các cuộc tấn công quân sự. Ông nhận định: “Họ không muốn Mỹ điều khiển nhịp độ của các sự kiện”.
Trọng tâm của cuộc tranh chấp là quyền quản lý tương lai ở eo Hormuz. Theo các nguồn tin trong khu vực, Oman đã trình bày với Iran một đề xuất do các quốc gia vùng Vịnh hậu thuẫn để quản lý tuyến đường qua eo biển này, bao gồm cả phí sử dụng tự nguyện.
Tuy nhiên, Tehran đang tìm kiếm quyền hành chính đối với eo biển và khả năng thu phí dịch vụ đối với các tàu thuyền. Mỹ đã từ chối mọi khoản phí, đồng khẳng định eo biển Hormuz vẫn là tuyến đường thủy quốc tế không nằm dưới sự kiểm soát của Iran.
Chiến dịch của Iran đã tạo ra một hệ quả phản ánh tính logic trong chiến lược của nước này, đó là khi các mối đe dọa mở rộng ra ngoài eo biển Hormuz, các cường quốc trong khu vực và phương Tây ngày càng tập trung vào việc bảo vệ các tuyến đường thương mại và cơ sở hạ tầng năng lượng thay vì tăng cường áp lực lên Iran.
Liên minh hàng hải mới nổi do Ả Rập Saudi dẫn đầu là minh chứng cho sự thay đổi đó. Các nguồn tin vùng Vịnh mô tả đây là một khuôn khổ phòng thủ tập trung vào việc hộ tống các tàu thương mại, chia sẻ thông tin tình báo và bảo vệ các tuyến đường biển thay vì đối đầu trực tiếp với Iran.
Vị trí eo biển Hormuz chiến lược.
Chuyên gia Knights so sánh nỗ lực này với sứ mệnh Aspides của Châu Âu ở Biển Đỏ, được thành lập để bảo vệ giao thông thương mại hơn là làm thay đổi cán cân quân sự.
Đối với Tehran, động lực đó tượng trưng cho thước đo thành công. Không thể sánh ngang trực tiếp với sức mạnh quân sự của Mỹ, Iran vẫn có thể buộc các chính phủ và hải quân phải trả giá bằng cách buộc họ vào thế phòng thủ.
Mỗi mối đe dọa mới, cho dù ở Hormuz, hay eo Bab al-Mandeb nối Biển Đỏ với Vịnh Aden –hay ở nơi nào khác, đều làm tăng các nguồn lực cần thiết để duy trì hoạt động thương mại toàn cầu.
Về cốt lõi, đây là một cuộc đấu về sức bền. Các nhà lãnh đạo Iran dường như tin rằng họ có thể chịu đựng áp lực kinh tế lâu hơn liên minh do Mỹ dẫn đầu có thể chịu đựng được sự gián đoạn thường xuyên đối với thị trường năng lượng và thương mại toàn cầu.
Chiến lược này cũng mang một mục tiêu ngoại giao. Bằng cách chứng tỏ mình có thể mở rộng cuộc khủng hoảng khi cần thiết, Tehran hy vọng sẽ định hình được các điều khoản của bất kỳ cuộc đàm phán cuối cùng nào.
Chuyên gia Ray Takeyh thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại và là cựu cố vấn về Iran tại Bộ Ngoại giao Mỹ nhận định với hãng tin Reuters rằng: “Nếu có các cuộc đàm phán, họ (Iran) sẽ là bên xác định các điều khoản”.
Tuy nhiên, đến nay không bên nào tỏ ra sẵn sàng lùi bước. Khi Mỹ và Iran tiếp tục thử thách quyết tâm của nhau, rủi ro vẫn là một chiến lược được thiết kế để tối đa hóa đòn bẩy có thể dẫn đến một cuộc xung đột mà cả hai đều không thể kiểm soát hoàn toàn.