Hỏi: Em tôi bị ông D. đánh vào đầu nên đã dùng cây đánh lại, hai bên ẩu đả kéo theo một số người tham gia, sau đó công an lập hồ sơ hình sự. Em tôi giám định thương tích 45%, vừa là người bị hại nhưng cũng bị khởi tố tội gây rối trật tự công cộng thì xử lý thế nào? (Hoàng Nguyên, P.Bình Tân, TPHCM).
Trả lời: Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự, bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản (TS) hoặc là cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về TS, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra; còn bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố trong giai đoạn điều tra.
Trong nhiều trường hợp, một người vừa có hành vi phạm tội dẫn đến bị coi là bị cáo nhưng đồng thời cũng bị người khác phạm tội làm tổn hại đến mình nên được coi là bị hại. Như vậy, một người có thể tham gia vụ án hình sự với nhiều tư cách khác nhau, luật pháp quy định các cơ quan tố tụng phải bảo đảm các quyền và nghĩa vụ của họ. Cụ thể:
Người bị hại có những quyền cơ bản như: quyền tham gia tố tụng được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ; đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật và trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu; đề nghị giám định, định giá TS; được thông báo kết quả điều tra, giải quyết vụ án; đề nghị hình phạt, mức bồi thường thiệt hại, biện pháp bảo đảm bồi thường; tham gia phiên tòa; trình bày ý kiến, tranh luận tại phiên tòa để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình; kháng cáo bản án, quyết định của tòa án...
Bị can có quyền được biết lý do mình bị khởi tố; được thông báo, giải thích về quyền và nghĩa vụ; nhận quyết định (QĐ) khởi tố bị can; QĐ áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; bản kết luận điều tra; QĐ đình chỉ, tạm đình chỉ điều tra; QĐ đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án; nhận bản cáo trạng, QĐ truy tố và các QĐ tố tụng khác; trình bày lời khai, ý kiến; đưa ra và trình bày về chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; đề nghị giám định, định giá TS; đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá TS, người phiên dịch, người dịch thuật; tự bào chữa, nhờ người bào chữa; khiếu nại QĐ, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng...
Bị hại/bị can có nghĩa vụ chấp hành QĐ, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; trường hợp cố ý vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan thì có thể bị dẫn giải (bị can bị áp giải hoặc nếu bỏ trốn thì bị truy nã).
Trong quá trình tiến hành tố tụng, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét tính chất, mức độ của hành vi, tư cách của người tham gia tố tụng để xử lý.