Cuộc mặc cả với tâm linh?

Khi tín ngưỡng bị cân đong bằng số lượng

Sáng 26/02, tuyến đường Tân Kỳ Tân Quý, nơi được mệnh danh là "thủ phủ" cá lóc nướng của TPHCM, rơi vào tình trạng "nội bất xuất, ngoại bất nhập" từ lúc 3 giờ sáng. Khói than trắng đục bao phủ toàn bộ khu vực, tạo nên một không gian đặc quánh mùi cá nướng và mỡ cháy.

Theo dữ liệu từ các chợ đầu mối, đặc biệt là Bình Điền, một "chiến dịch logistics" khổng lồ đã diễn ra trước đó 24 giờ để đưa gần 100 tấn cá lóc từ các tỉnh miền Tây đổ về thành phố. Cá được chọn là loại cá lóc bông hoặc cá lóc môi trề, kích thước đồng nhất từ 1,2kg đến 1,5kg để bảo đảm mâm cúng phải thật to và đẹp.

Tại các cửa hàng quy mô lớn như Cúc Bụi, Thanh Trung hay Ngọc Lan, cảnh nướng cá diễn ra như một đại công trường thực thụ. Để phục vụ mức tiêu thụ kỷ lục từ 3.000 đến 5.000 con cá chỉ trong một buổi sáng, mỗi chủ tiệm phải huy động từ 30 đến 50 nhân công làm việc không ngơi nghỉ. Một dây chuyền khép kín được thiết lập: nhóm sơ chế liên tục đánh vảy; nhóm "lên xiên" luồn những thanh mía vàng xuyên qua thân cá để giữ độ ngọt; nhóm túc trực bên những bếp than đỏ rực dài hàng chục mét trên vỉa hè.

Đáng chú ý, cuộc đua năm nay không còn là sân chơi độc tôn của các hộ kinh doanh truyền thống. Các chuỗi bán lẻ hiện đại, hệ thống siêu thị và cửa hàng tiện lợi cũng nhanh chóng "nhập cuộc" để tranh giành thị phần. Thay vì chỉ bán cá tươi, nhiều đơn vị tổ chức các khu vực nướng cá trực tiếp ngay tại sảnh cửa hàng, biến không gian mua sắm hiện đại thành một "phiên chợ nướng" đầy khói bụi. Việc các tập đoàn bán lẻ huy động nguồn lực lớn để công nghiệp hóa nghi lễ này đã đẩy quy mô tiêu thụ lên mức khủng khiếp, biến ngày vía Thần Tài thành một "ngày hội mua sắm" khổng lồ dưới mác tâm linh.

Chen chúc, xếp hàng mua cá lóc nướng để "cầu tài"

Sự biến tướng về quy mô còn đi kèm với một cuộc "khủng hoảng giá cả" cục bộ. Mỗi con cá lóc nướng được đẩy lên mức 250.000 đến 300.000 đồng, cao gấp 3 lần so với ngày thường. Dù giá tăng "chóng mặt", hàng nghìn người vẫn chấp nhận xếp hàng dài, chen lấn giữa sức nóng của lò than để giành giật cho được một vật phẩm cúng tế.

Cảnh tượng hỗn loạn này vô tình biến một nghi lễ tri ân thành một cuộc chạy đua tiêu dùng khốc liệt, nơi giá trị đức tin dường như đang bị cân đong bằng những con số vật chất thực dụng. Sự biến tướng này cho thấy một bộ phận người dân vẫn còn tư duy "mua may mắn", tin rằng lễ vật càng lớn thì phúc lộc càng nhiều mà thiếu đi sự nỗ lực tự thân. Đây chính là "điểm nghẽn" văn hóa cần được tháo gỡ để hướng tới sự phát triển bền vững.

Đội mưa, xếp hàng chờ mua vàng "lấy vía"

Tại các tiệm vàng, nhiều người dân cũng nhộn nhịp chen chân đến mua bán trong ngày vía Thần Tài. Từ sáng sớm ngày 26/02, mặc dù trời mưa khá to nhưng nhiều người dân tại TPHCM đã đến xếp hàng dài trước cửa một số tiệm vàng, chờ đến giờ mở cửa để mua vàng "lấy vía". Tuy nhiên suốt thời gian trong ngày, lượng khách tại các cửa hàng có xu hướng giảm dần và không đông như những năm trước.

Khoảng hơn 3 giờ sáng cùng ngày, hàng chục người dân đã đến xếp hàng trước cửa hàng Mi Hồng (khu vực chợ Bà Chiểu), chờ mở cửa để mua vàng. Nhiều người cho biết việc mua vàng trong ngày vía Thần Tài xuất phát từ quan niệm cầu may mắn, tài lộc và sự thuận lợi trong làm ăn, với mong muốn một năm tiền bạc dồi dào, kinh doanh phát đạt, công việc suôn sẻ. Đến 6 giờ sáng, cửa hàng Mi Hồng bắt đầu mở. Tuy nhiên, mỗi người chỉ được mua 1 chỉ vàng. Bên cạnh đó, nhiều người cũng mang vàng đi bán để chốt lời lấy may ngày "vía" Thần Tài.

Chị Hà Chi (ngụ phường Phước Long, TPHCM) cho biết, cho dù trời mưa suốt đêm qua nhưng chị vẫn đi mua vàng trong ngày vía Thần Tài với mong muốn lấy lộc đầu năm. Biết các cửa hàng vàng bạc thường đông khách trong ngày vía nên từ hơn 4 giờ sáng, chị đã tranh thủ đến tiệm vàng để xếp hàng, chờ tiệm mở cửa. Lúc này, trước cửa tiệm cũng đã có nhiều người đến sớm để chờ.

Theo ghi nhận của phóng viên, nhiều người đến từ sáng sớm xếp hàng để mua vàng nhưng không có tình trạng chen lấn, quá đông như những năm trước. Cửa hàng của một số thương hiệu vàng lớn còn thông thoáng, khách vào mua vàng số lượng nhiều hơn ngày thường. Tại nhiều cửa hàng kinh doanh vàng bạc ở TPHCM, lượng khách có xu hướng giảm dần sau giờ mở cửa. Lúc 8 giờ sáng cùng ngày, khách tới mua vàng tại trụ sở Công ty SJC ở phường Bàn Cờ, TPHCM nhộn nhịp nhưng không quá đông, không phải xếp hàng kéo dài cả tiếng đồng hồ như trước. Mỗi khách được mua tối đa 1 chỉ vàng nhẫn trơn SJC nếu dùng tiền mặt; 2 chỉ nếu mua chuyển khoản. Với vàng miếng SJC, mỗi khách được mua tối đa 3 lượng. Riêng vàng may mắn như Kim Mã hoặc Thần Tài, được mua tối đa 2 chỉ/khách.

Khách hàng không phải chen chúc để mua vàng như những năm trước

Đáng chú ý, giá vàng được niêm yết giảm trong ngày vía Thần Tài. Lúc 8 giờ 45 ngày 26/02, đúng vào ngày vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng âm lịch, giá vàng miếng SJC được Công ty Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC) và các đơn vị kinh doanh vàng khác niêm yết ở mức 182 triệu đồng/lượng mua vào, 185 triệu đồng/lượng bán ra, giảm 500.000 đồng/lượng so với hôm qua. Giá vàng nhẫn và vàng trang sức 99,99% cũng giảm 300.000 đồng, lùi về 181,5 triệu đồng/lượng mua vào, 184,5 triệu đồng/lượng bán ra. Đây là diễn biến khá bất ngờ của giá vàng trong nước dịp Thần Tài. Bởi thông thường những năm trước, giá vàng thường tăng và duy trì mức cao trong ngày Thần Tài.

Ngày vía Thần Tài năm nay, tại các tiệm vàng không còn quá đông, khách hàng không phải xếp hàng dài và chen chúc như nhiều năm trước. Tuy nhiên, việc người dân đội mưa đến xếp hàng từ sáng sớm trước cửa một số tiệm vàng cho thấy một bộ phận người dân vẫn còn quá mê tín, tin vào việc mua vàng trong ngày vía là để cầu được tài lộc đủ đầy. Chưa kể, việc mang theo nhiều tiền và vàng đến đứng chen chúc còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an ninh trật tự, chưa nói đến việc kẻ gian lợi dụng để ra tay trộm cắp.

Hướng tới thực hành tín ngưỡng văn minh

Nghị quyết số 80-NQ/TW ban hành ngày 07/01/2026 đã khẳng định văn hóa là trụ cột phát triển quốc gia, đặt con người và sự văn minh vào trung tâm. Tuy nhiên, nhìn từ thực tế ngày vía Thần Tài, chúng ta thấy một "điểm nghẽn" đáng báo động khi tâm lý thực dụng bắt đầu lấn át sự thành kính.

Nhiều người dân tin rằng lễ vật càng lớn, cá càng to thì phúc lộc mang về càng nhiều. Điều này dẫn đến một hình thức "mặc cả" tâm linh mù quáng: dùng sự sát sinh quy mô lớn và sự lãng phí vật chất để đổi lấy sự phù hộ về tiền tài. Việc tiêu thụ hàng tấn cá chỉ trong vài giờ để phục vụ sự cầu lợi cá nhân đã vô tình đẩy một tập tục lâu đời vào ranh giới của sự mê tín. Hình ảnh hàng nghìn xác cá bị thiêu rụi không còn gợi lên vẻ đẹp của sự tri ân đất đai, mà trở thành biểu hiện của lối sống phô trương. Hệ lụy môi trường từ "cuộc chiến nướng cá" vỉa hè cũng vô cùng rõ rệt. Những cột khói khổng lồ bao phủ các khu dân cư không chỉ gây ô nhiễm không khí cục bộ mà còn làm suy giảm chất lượng sống của cư dân xung quanh. Bụi mịn và tro than bao phủ nhà cửa, vương vãi xuống hệ thống cống rãnh, đi ngược lại hoàn toàn với tinh thần lối sống xanh và văn minh mà Nghị quyết 80 đang thúc đẩy.

Đáng buồn hơn, sự trang nghiêm của một nghi lễ tâm linh đã bị "bóp nghẹt" bởi rác thải và tiếng còi xe. Sau giờ hoàng đạo, thứ còn lại trên những "thủ phủ" cá nướng là hàng nghìn túi nylon vứt lăn lóc và sự mệt mỏi của một xã hội vừa trải qua cuộc "lên đồng" tiêu dùng. Khi sự thành kính bị thay thế bằng sự chen lấn và khói bụi mịn, nghi lễ không còn là nơi con người tìm thấy điểm tựa tinh thần, mà trở thành một gánh nặng đối với mỹ quan và trật tự đô thị hiện đại.

Để đưa tinh thần văn hóa mới vào đời sống, việc thực hành tín ngưỡng cần dịch chuyển sang mô hình "văn hóa tri thức". Nhiều gia đình trẻ hiện nay đã bắt đầu thay thế cá thật bằng những mâm cúng sáng tạo như cá lóc làm từ thạch rau câu hoặc bánh bao tạo hình. Giải pháp này vừa giữ được hình ảnh biểu tượng truyền thống, vừa loại bỏ hoàn toàn vấn đề sát sinh, khói bụi và lãng phí. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ như đặt hàng trực tuyến và thanh toán không tiền mặt cần được các chuỗi bán lẻ đẩy mạnh để giảm áp lực giao thông và hạ tầng đô thị. Thay vì lãng phí vào lễ vật quá mức, việc sẻ chia "thụ lộc" cho những người khó khăn sẽ giúp lan tỏa giá trị "tương thân tương ái" cốt lõi. Thành kính thực sự không nằm ở kích cỡ vật phẩm, mà ở sự thấu hiểu rằng tài lộc bền vững chỉ đến từ nỗ lực tự thân và đạo đức trong kinh doanh.

Sau cùng, giá trị của một nghi lễ không nằm ở số lượng cá bị giết và nướng, mà ở việc trân trọng sự sống và lòng chân thành trong mỗi con người. Hy vọng ngày vía Thần Tài năm 2026 sẽ trở thành dấu mốc cho sự đổi mới tư duy, nơi tín ngưỡng dẫn dắt con người hướng tới sự lương thiện và trách nhiệm với cộng đồng, để niềm tin tâm linh thực sự là điểm tựa cho sự tử tế được lan tỏa bền vững.