Siết chặt quản lý, ngăn chặn phân bón giả

Thủ đoạn ngày càng tinh vi

tại hội thảo "Phân bón giả - Nhận diện, ngăn chặn và xử lý” ngày 16/10, Hiệp hội Phân bón Việt Nam và các doanh nghiệp cho rằng hàng giả đang gây tổn thất trên toàn chuỗi sản xuất, kinh doanh. Trong khi doanh nghiệp chân chính đầu tư nguyên liệu đạt chuẩn, công nghệ, kiểm nghiệm và nghiên cứu sản phẩm, cơ sở làm giả né tránh nhiều chi phí, bán giá thấp, chiết khấu cao để lôi kéo đại lý. Cạnh tranh bất bình đẳng khiến doanh nghiệp thật mất thị phần, giảm doanh thu, đồng thời phải tăng chi phí chống giả, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ nhãn hiệu.

Phát biểu tại hội thảo, TS. Nguyễn Trí Ngọc (Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam) cho biết, nhiều doanh nghiệp trong ngành đã đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng, phát triển các dòng phân bón chuyên dùng, hữu cơ và sinh học. Tuy nhiên, hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn tồn tại gây thiệt hại kinh tế và ảnh hưởng đến uy tín mà doanh nghiệp phải mất nhiều năm xây dựng. Khi hàng giả chiếm chỗ trên thị trường, doanh nghiệp chân chính có thể bị thu hẹp thị phần, giảm sản lượng tiêu thụ và doanh thu.

Người nông dân mua phải sản phẩm giả mạo nhãn hiệu, sử dụng không đạt hiệu quả như kỳ vọng có thể quy trách nhiệm cho chính nhà sản xuất mang tên trên bao bì. Một lần mất mùa hoặc giảm năng suất có thể khiến khách hàng quay lưng với thương hiệu thật, dù doanh nghiệp không liên quan đến lô hàng giả. Khôi phục niềm tin đã mất thường cần thời gian, chi phí và nỗ lực lâu dài. Theo ông Phan Văn Tâm (Phó Tổng giám đốc Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền), khi nông dân dùng phải hàng giả, họ có thể mất niềm tin cả với thương hiệu thật. Ngoài ra, tình trạng sao chép sản phẩm còn làm giảm động lực nghiên cứu, đổi mới công nghệ.

Các điểm sản xuất phân bón giả bị phát hiện

Từ đầu năm đến nay, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 105 vụ vi phạm liên quan đến phân bón, phạt hơn 3,63 tỷ đồng và chuyển 4 vụ sang Cơ quan điều tra. Các hành vi vi phạm chủ yếu gồm: kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ; hàng nhập lậu; hàng giả mạo nhãn hiệu; hàng hóa xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu và vi phạm qui định về ghi nhãn.

Thủ đoạn làm giả ngày càng tinh vi: pha trộn nguyên liệu rẻ, kém chất lượng với muối công nghiệp, bột đá, đất sét hoặc cát; thu gom bao bì cũ, đặt in vỏ bao gần giống hàng thật rồi đưa hàng qua nhiều tầng đại lý, doanh nghiệp trung gian. Chiết khấu cao, công nợ dài hạn và quảng cáo trên mạng xã hội được sử dụng để mở rộng đầu ra, gây khó khăn cho truy xuất nguồn gốc.

Triệt phá nhiều vụ án

vụ án tại Tây Ninh là một minh chứng cụ thể cho thấy hàng giả có thể được sản xuất ngay trong doanh nghiệp. Ngày 19/6, TAND Khu vực 4 Tây Ninh xét xử sơ thẩm đối với bị cáo Trương Trọng Thái (40 tuổi) về tội sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón và tuyên phạt 500 triệu đồng.

Theo cáo trạng, Thái là người đại diện theo pháp luật, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Công ty phân bón Thụy Điển, đồng thời thành lập Công ty TNHH Thương mại Phân bón Tô Châu để phân phối sản phẩm do công ty này sản xuất. Để sản xuất phân bón giả DAP 18-46-0, Thái mua phân đơn DAP dạng hạt, đưa về nhà máy rồi điều hành việc thuê nhân công, phối trộn thành phẩm mà không kiểm định chất lượng trước khi bán.

Khoảng đầu tháng 11/2024, nhân viên thị trường chào bán 100 bao cho một đại lý tại tỉnh An Giang với giá 60 triệu đồng. Chủ đại lý đã sử dụng 22 bao bón ruộng gia đình. Ngày 08/11/2024, Đoàn kiểm tra chất lượng vật tư nông nghiệp tỉnh An Giang lấy mẫu thử nghiệm, phát hiện dấu hiệu hàng giả và tạm giữ 46 bao tại cửa hàng; số còn lại được thu hồi sau đó. Đến ngày 27/4/2025, Cơ quan điều tra khám xét Công ty Thụy Điển, thu thêm 45 bao. Kết luận giám định xác định, các mẫu phân bón thu giữ đều là hàng giả.

Một vụ việc khác có quy mô lớn hơn được Phòng Cảnh sát kinh tế - Công an tỉnh Tây Ninh phát hiện. Ngày 21/5, đơn vị khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam 3 đối tượng giữ vai trò chính trong đường dây xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với mặt hàng phân bón. Trước đó, ngày 12/5, lực lượng chức năng phối hợp các đơn vị nghiệp vụ và Công an xã Đức Hòa khám xét một công ty sản xuất phân bón trong cụm công nghiệp L.H (thuộc xã Đức Hòa) cùng 5 địa điểm tập kết, trung chuyển, tiêu thụ tại Tây Ninh và TPHCM.

Tại hiện trường, lực lượng chức năng bắt quả tang các đối tượng đang sản xuất phân bón giả mạo nhãn hiệu Baconco, nhãn hiệu được Nhà nước bảo hộ của Công ty TNHH Baconco. Tang vật thu giữ gồm hơn 70 tấn phân bón giả, trị giá ước tính hơn 1,5 tỷ đồng cùng máy móc, thiết bị, tem nhãn, công cụ, phương tiện và hồ sơ, sổ sách liên quan. Theo đánh giá ban đầu, các đối tượng núp bóng doanh nghiệp hoạt động có tổ chức, liên tỉnh, có nhiều người tham gia nhằm thu lợi bất chính.

Tại Cà Mau, ngày 14/10, Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Cà Mau khởi tố bị can, bắt tạm giam Hứa Văn Chọn (SN 1980) về hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón. Trước đó, khoảng 8 giờ ngày 08/10, Phòng Cảnh sát kinh tế bắt quả tang Chọn đang chỉ đạo 2 nhân viên sản xuất phân bón giả tại khu vực nhà tiền chế phía sau kho chứa hàng hóa, nguyên liệu của Công ty Vinh Phát Grow Bạc Liêu. Qua kiểm tra, Công an thu giữ hơn 5,3 tấn phân bón thành phẩm, hơn 81 tấn nguyên liệu và 13.653 vỏ bao bì. Khám xét các đại lý mua bán phân bón của Chọn, lực lượng chức năng thu thêm 191 bao phân bón giả.

Theo điều tra, Chọn trực tiếp điều hành hoạt động của Công ty Vinh Phát Grow Bạc Liêu và Công ty Vinh Phát Grow Cần Thơ. Hai công ty này do vợ và con Chọn đứng tên đại diện pháp luật, chưa đủ điều kiện và chưa được cấp phép sản xuất phân bón nhưng vẫn tổ chức sản xuất từ nguyên liệu không rõ nguồn gốc, kém chất lượng, sử dụng bao bì và tem nhãn giả thương hiệu nổi tiếng để bán ra thị trường. Cơ quan điều tra xác định, hoạt động này diễn ra từ năm 2023 đến nay, số lượng hàng giả bán ra rất lớn, thu lợi bất chính hàng chục tỷ đồng. Riêng ngày 28/9 đến 07/10, Chọn sản xuất và bán 1.051 bao phân bón, trọng lượng 52,5 tấn, thu hơn 627 triệu đồng.

Phân, thuốc sâu và dinh dưỡng cho cây sầu riêng

Số liệu và tang vật trong các vụ án cho thấy, hàng giả không chỉ xuất hiện ở khâu phân phối nhỏ lẻ mà có thể được tổ chức ngay tại cơ sở sản xuất, có kho nguyên liệu, máy móc, bao bì và mạng lưới tiêu thụ.

Cần bảo vệ người làm ăn chân chính

từ các vụ việc trên, yêu cầu đặt ra là phải xử lý cả chuỗi sản xuất, hợp thức hóa và phân phối, thay vì chỉ thu giữ từng lô hàng. Các đại biểu tại hội thảo kiến nghị rà soát quy định quản lý lưu hành phân bón, nâng chế tài tương xứng với mức độ vi phạm; tăng hậu kiểm đột xuất tại cơ sở có dấu hiệu bất thường, kiểm soát việc kinh doanh trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội.

Ông Vương Trường Nam (Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo 389 quốc gia) đề nghị hoàn thiện quy định truy xuất nguồn gốc, dữ liệu hàng hóa, tiêu chuẩn và quy chuẩn; xây dựng cơ chế cảnh báo nhanh để các địa phương kịp thời ngăn chặn sản phẩm giả. Đại diện lực lượng Quản lý thị trường cũng kiến nghị xây dựng cơ sở dữ liệu phân bón, vật tư nông nghiệp; rà soát thẩm quyền, chế tài và quy trình kiểm tra, lấy mẫu thử nghiệm.

Doanh nghiệp cần chuẩn hóa thông tin trên bao bì, thể hiện rõ tên sản phẩm, nhà sản xuất, thành phần dinh dưỡng, mã số và thông tin truy xuất. Sự chủ động này không thay thế trách nhiệm của cơ quan chức năng, nhưng góp phần rút ngắn thời gian phát hiện và khoanh vùng hàng vi phạm. Hiệp hội Phân bón Việt Nam cần làm đầu mối kết nối doanh nghiệp, nhà khoa học và cơ quan quản lý, chia sẻ thông tin để phát hiện sớm vi phạm. Người nông dân nên mua hàng tại đại lý có địa chỉ rõ ràng, yêu cầu hóa đơn, cảnh giác với giá rẻ bất thường. Khi nghi ngờ hàng giả, cần giữ bao bì, chứng từ và báo cơ quan chức năng.

Rải phân (hữu cơ đóng viên) cho cây trồng

Phân bón giả là vấn đề kinh tế, pháp lý và cũng là câu chuyện về niềm tin. Một sản phẩm giả có thể mang lại lợi nhuận trước mắt cho người vi phạm nhưng để lại tổn thất cho nông dân, doanh nghiệp và thị trường trong thời gian dài. Khi người sản xuất chân chính phải tốn thêm nguồn lực để chống giả, người nông dân không chắc chắn về chất lượng vật tư đầu vào thì chắc chắn môi trường cạnh tranh và hiệu quả sản xuất đều bị ảnh hưởng.

Phòng, chống phân bón giả không chỉ là nhiệm vụ riêng của một lực lượng. Chế tài đủ sức răn đe, kiểm tra đúng trọng điểm, dữ liệu truy xuất đáng tin cậy, doanh nghiệp chủ động bảo vệ nhãn hiệu và người dân được hướng dẫn nhận diện sẽ tạo thành hàng rào chung. Bảo vệ thị trường phân bón minh bạch cũng chính là bảo vệ mùa màng, sinh kế của nông dân và động lực đầu tư của những doanh nghiệp làm ăn chân chính.