Gieo mầm "sờ-ti-cô”
Khi Tập đoàn FPT bắt đầu phát triển, nhiều người nhận thấy một hiện tượng khá lạ: "Văn hóa FPT" lan truyền mạnh trên mạng xã hội. Khi đó, dư luận cho rằng đây là một nét văn hóa doanh nghiệp đặc sắc, nổi tiếng và có cá tính mạnh mẽ, thường được ví như một thứ "đạo" hay "gen" ăn sâu vào máu của nhiều thế hệ nhân viên, kết hợp giữa sự nghiêm túc, hết mình trong công việc với sự hài hước, phóng khoáng, thậm chí nổi loạn trong đời sống tinh thần.
Người chủ trương và được xem là "kiến trúc sư trưởng" đặt nền móng cho văn hóa này là ông Trương Gia Bình (khi đó là Chủ tịch Tập đoàn FPT), cùng với sự chung tay của các thành viên sáng lập như ông Lê Quang Tiến và ông Nguyễn Thành Nam.
STCo (Sờ-ti-cô) - viết tắt của "Sáng tác Company" - ban đầu là tên một tổ chức vui chơi, văn nghệ của FPT, nhưng về sau được xem như một triết lý sống của doanh nghiệp này. Bản chất của STCo là hài hước, châm biếm, phá cách, tuyên bố "không sợ hãi" và mang tính "khai phóng".
Nổi bật nhất là hoạt động chế lời các ca khúc. Họ xây dựng cả một kho tàng "nhạc chế", thường lấy các ca khúc truyền thống, nhạc Cách mạng hoặc nhạc trẻ rồi viết lại lời. Những bài nhạc chế này vừa để ca ngợi công ty, vừa dùng để chế giễu lãnh đạo, phê phán các chính sách mới của tập đoàn hoặc bày tỏ tâm tư về lương, thưởng.
Bị can Nguyễn Thành Nam trong một video nói sai hoàn toàn về Chủ tịch Hồ Chí Minh (Ảnh cắt từ video)
Có thể thấy "văn hóa Sờ ti cô” thể hiện qua việc chế lời ca khúc như sau. Bài hát Đoàn Giải phóng quân của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu - ca khúc được nhiều thế hệ bộ đội và Nhân dân cả nước yêu thích - đã được chế lời thành bài "FPT ca" (còn gọi là "Đoàn FPT một lần ra đi"): "Đoàn FPT một lần ra đi/Dù có gian nguy nhưng lòng không sờn/Ra đi, ra đi áo quần không có/Ra đi ra đi sạch bách mới thôi/Thằng tây nó tiến thì mình giật lùi/Thằng tây nó lúi thì mình giật tiền/Đầy túi mới thôi! Ra đi ra đi áo quần không có/Một thời gian khó có bao giờ quên/Dưới cờ oai nghiêm ba mầu bay/Đoàn FPT ngày nay có hay/Ngày xưa biết bao vị hùng anh/Đã vì công ty sạch bách áo quần/Ngày nay đoàn ta phải gắng làm sao/Làm việc cho nhau thật sướng mới thôi. Đoàn FPT một lần ra đi... Vì FPT".
Đặt vấn đề, vì sao một doanh nghiệp lớn như FPT lại chế lời một ca khúc nổi tiếng thành "FPT ca", trong khi hoàn toàn có thể thuê nhạc sĩ sáng tác riêng một bài hát cho công ty?
Theo quan điểm được nêu, đây là biểu hiện của việc coi thường pháp luật, sử dụng hình thức giễu nhại bị cho là phản cảm, trong khi chính những người lãnh đạo FPT cũng tham gia sáng tác và phổ biến.
Báo Nhân Dân số ra ngày 02/10/2008 từng đăng bài viết với nhan đề Không thể đùa cợt với các di sản văn hóa và tâm thức dân tộc. Bài báo nêu: "Ngày 13/9/2008, trong lễ kỷ niệm 20 năm thành lập Tập đoàn FPT có một chương trình văn nghệ, trong đó biểu diễn bài hát "Đoàn FPT một lần ra đi" mô phỏng, thực chất là xuyên tạc bài hát Đoàn Vệ quốc quân của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu.
Tệ hại hơn, phần múa minh họa cho bài hát này do hai nam sinh viên thuộc Trung tâm Đào tạo Mỹ thuật Đa phương tiện (FPT Arena - Đại học FPT) thể hiện trong tình trạng gần như khỏa thân, chỉ có một mảnh vải che phần kín của cơ thể. Hai nam sinh viên nhảy múa vô tư trước sự chứng kiến và cổ vũ nhiệt tình của khá nhiều nữ sinh. Khi những hình ảnh này được đưa lên mạng đã khiến dư luận bất bình, phẫn nộ".
Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu phẫn nộ
Lễ kỷ niệm 20 năm thành lập Tập đoàn FPT diễn ra ngày 13/9/2008 tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia (một địa điểm công cộng), theo quy định phải báo cáo với Sở Văn hóa - Thông tin. Tuy nhiên, chương trình đã không thực hiện thủ tục này và để xảy ra những hoạt động bị cho là không phù hợp với thuần phong mỹ tục.
Bị can Nguyễn Thành Nam giới thiệu cuốn sách "Chuyện với Thanh..."
Không chỉ bài hát của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu, nhiều ca khúc Cách mạng nổi tiếng của các nhạc sĩ Đỗ Nhuận, Hoàng Việt, Nguyễn Đức Toàn, Ngô Huỳnh, Xuân Hồng, Trần Long Ẩn... cũng bị chế lời trong một cuốn sách truyền tay có tên "Giai điệu STC". Sự việc này đã gây nhiều ý kiến bất bình trong dư luận, đặc biệt từ các nhạc sĩ có tác phẩm bị chế lời.
Trong bài viết, tác giả đã phỏng vấn nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu về sự việc. Ông cho biết: "Bài hát lúc đầu mang tên là Đoàn Giải phóng quân vì quân đội ta khi mới thành lập có tên là Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, đổi tên thành Vệ quốc quân. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đổi tên bài hát thành Đoàn Vệ quốc quân. Bài hát này là tinh thần của các chiến sĩ Anh hùng, của những anh Bộ đội Cụ Hồ. Nó đã đi qua hai cuộc kháng chiến anh dũng của dân tộc. Nó không thể đi theo FPT. Đây là sự vi phạm bản quyền, sự xúc phạm đối với tôi và cả những chiến sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc với lý tưởng hết sức trong sáng, đẹp đẽ. Tôi không chấp nhận điều đó. Tôi phẫn nộ vì điều đó”.
Nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu cũng bày tỏ bức xúc: "Tôi thấy lạ khi có hiện tượng lan truyền và tán thưởng những lời bài hát bị xuyên tạc bậy bạ, thô tục; càng lạ hơn khi các nữ sinh viên lại vỗ tay tán thưởng màn múa gần như khỏa thân. Tôi cũng lo ngại trước lối sống hưởng thụ, cá nhân, ích kỷ ở không ít người. Là một cán bộ kháng chiến, một người già, tôi bày tỏ sự lo lắng về công tác định hướng, giáo dục thế hệ trẻ hiện nay".
Về mặt pháp lý, hành vi chế lời, xuyên tạc tác phẩm được cho là vi phạm quyền tác giả theo khoản 4 Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (luật này đã được sửa đổi, bổ sung và được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026).
Thời điểm đó, Cơ quan chức năng Thành phố Hà Nội đã tiến hành kiểm tra, xử lý và xác định có hai hành vi vi phạm, gồm: vi phạm quyền tác giả và vi phạm các quy định về thuần phong mỹ tục. Mức xử phạt được áp dụng ở khung cao nhất theo quy định khi đó, nhưng chỉ là 2 triệu đồng đối với mỗi hành vi vi phạm.
Đến ngày trổ quả?
Trong nội bộ FPT còn lưu truyền các tài liệu có tên "Sách đỏ FPT", "Sách đỏ STCo" hoặc "Sách đỏ STC". Đây là một bộ tài liệu gồm bốn tập. Trong đó, hàng loạt ca khúc Cách mạng nổi tiếng của nền âm nhạc Việt Nam bị chế lời theo hướng giễu nhại. Chẳng hạn: "Hát một bài, bao nhiêu bọn khác run rẩy sợ hãi/Vang lừng danh tiếng công ty sáng tác" (chế theo nhạc bài "Tiểu đoàn 307" của nhạc sĩ Nguyễn Hữu Trí).
Ở Chương VII mang tên "Những bài hát cấm trẻ em" (Tập I), nhiều ca khúc nổi tiếng như "Tình đất đỏ miền Đông" của nhạc sĩ Trần Long Ẩn, "Tiếng chày trên sóc Bom Bo" của nhạc sĩ Xuân Hồng cùng nhiều tác phẩm khác cũng bị chế lời.
Ca khúc "Hò kéo pháo" của nhạc sĩ Hoàng Vân được chế thành: "Hò dô ta nào, kéo cái chân này ra nào/Hai ba này/Hò dô ta nào, kéo tay đặt lên đây nhé/Hai ba này/Dốc núi cao cao/Nhưng lòng khát khao còn cao hơn núi/Hai ba này/Vực sâu thăm thẳm/Vực nào sâu bằng cái chỗ này/Vực nào sâu bằng cái chỗ này. Lặp lại: Hò hò hò (nhỏ dần, yếu hẳn)".
Đoạn cuối của lời chế tiếp tục viết: "Sắp sáng rồi, đồng chí pháo binh ơi/Anh em ta đã mệt lắm rồi/Hò dô ta rút ra từ từ/Rồi đến mai chúng ta lại vào/Hai ba này" (Trích "Giai điệu STC - Những bài hát cách mạng - STC tuyển tập I - Chương VII - Trang 71").
Theo quan điểm được nêu trong bài viết của Báo Nhân Dân ở trên, nội dung lời chế mang tính thô tục, phản cảm. Tác giả cho rằng khó có thể tin những ca từ như vậy lại được sáng tác và biểu diễn bởi những người được xem là trí thức trẻ của FPT, trong đó có cả cán bộ lãnh đạo của tập đoàn. Theo bài viết, cái gọi là "văn hóa Sờ ti cô” không chỉ lưu hành trong nội bộ FPT mà còn nhanh chóng lan truyền ra ngoài xã hội trong bối cảnh Internet phát triển mạnh. Tác giả cho rằng những tác động tiêu cực về mặt văn hóa từ hiện tượng này là khó có thể đo đếm.
Cuốn sách Chuyện với Thanh... của Nguyễn Thành Nam được cho là chịu ảnh hưởng rõ nét từ "phong cách", tư duy về cái gọi là "văn hóa STCo". Nam bị Cơ quan điều tra khởi tố, bắt tạm giam để điều tra về hành vi bị cáo buộc theo quy định của Bộ luật Hình sự liên quan đến tội "Làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam".
Nguyễn Thành Nam không chỉ là cựu Tổng giám đốc FPT mà còn được xem là một trong những "kiến trúc sư trưởng", "đại giáo chủ” của "văn hóa STCo" từ những ngày đầu hình thành. STCo có một ranh giới rất mong manh giữa sự phóng khoáng, hài hước với sự suồng sã, thiếu chuẩn mực. Lối tư duy thích mổ xẻ vấn đề dưới những góc nhìn đầy méo mó và cách tiếp cận phi truyền thống của STCo đã hiện rõ trong tác phẩm Chuyện với Thanh... Từ đó dẫn đến những nhận định mang tính chủ quan, xuyên tạc sai lệch về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và một số sự kiện lịch sử trọng đại của đất nước.
Nhiều câu hỏi được đặt ra: Vì sao Nguyễn Thành Nam lại lựa chọn khai thác cuộc đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh dưới góc nhìn quản trị, khởi nghiệp và tư duy độc lập, trong khi Chủ tịch Hồ Chí Minh là một chính khách, một vĩ nhân của thế giới và một Anh hùng giải phóng dân tộc? Đây là cách tiếp cận sai cả về phương pháp lẫn tư duy đồng thời thể hiện nhận thức lệch lạc về chính trị của Nam.