(CAO) Trước những bất lợi do biến đổi khí hậu như nắng hạn, xâm nhập mặn và sạt lở, hàng loạt mô hình sinh kế thích ứng tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) dù rất hiệu quả vẫn đang chật vật tìm đường nhân rộng.
Trước thực trạng trên, tại Đại học Trà Vinh, Trung tâm Nghiên cứu thích ứng Biến đổi khí hậu (BĐKH) và Hỗ trợ phát triển cộng đồng (Trung tâm LOTUS MeKong), Đại học Trà Vinh phối hợp với Ban Quản lý Dự án CSAT Trà Vinh tổ chức Hội thảo khoa học “Đổi mới sáng tạo cho sinh kế bền vững và phục hồi hệ sinh thái đất ngập nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu”.
Hội thảo nhằm mổ xẻ những điểm nghẽn từ thực tiễn và định hình các giải pháp chiến lược gắn liền với cơ chế tài chính sáng tạo.
Các chuyên gia tại hội thảo.
Sự kiện nằm trong khuôn khổ Dự án “Khuyến khích tài chính đổi mới để tạo sinh kế thích ứng ở vùng đất ngập nước tại tỉnh Vĩnh Long (trước đây là tỉnh Trà Vinh)” (gọi tắt là IFIA Trà Vinh) – dự án do Quỹ Thích ứng biến đổi khí hậu (AF) tài trợ thông qua Quỹ Phát triển nông nghiệp quốc tế (IFAD) quản lý vốn, thực hiện giai đoạn 2026–2029.
Theo các chuyên gia, khi “mạch máu” ĐBSCL tổn thương nặng nề, được ví như một cơ thể sống khổng lồ, trong đó dòng sông là mạch máu, đất đai là xương thịt, còn văn hóa sông nước chính là tâm hồn. Thế nhưng, “cơ thể” ấy đang oằn mình chịu đựng những tổn thương sâu sắc.
PGS-TS Lê Anh Tuấn - giảng viên cao cấp Khoa Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên, Đại học Cần Thơ trình bày tại hội thảo.
Trình bày tại hội thảo, PGS-TS Lê Anh Tuấn (Giảng viên cao cấp Khoa Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên, Đại học Cần Thơ) chỉ rõ hàng loạt hình thái thời tiết cực đoan đang bủa vây miền Tây: từ nắng nóng gay gắt, hạn hán, xâm nhập mặn sâu vào nội đồng, mưa lớn bất thường cho đến sạt lở bờ sông, bờ biển và sụt lún đất. Nhiệt độ toàn cầu tăng cao cùng những biến động bất định của dòng chảy thượng nguồn đã làm thay đổi tập tính sinh trưởng của tôm cá, suy giảm năng suất cây trồng, đe dọa trực tiếp đến đời sống và kinh tế của hàng triệu hộ dân.
Đứng trước thách thức, không ít mô hình sinh kế thích ứng đã ra đời như: mô hình tôm - lúa, du lịch sinh thái dưới tán rừng, nuôi trồng thủy sản sinh thái hay nông nghiệp tuần hoàn. Song, câu hỏi lớn vẫn bỏ ngỏ: “Vì sao nhiều mô hình rất hiệu quả nhưng người dân vẫn loay hoay không thể nhân rộng?”.
Giải mã bài toán này, nhóm nghiên cứu đánh giá khoảng trống đổi mới thích ứng (ARI) do TS Phan Đăng Thắng và các cộng sự thực hiện qua khảo sát 93 tiểu dự án đã chỉ ra những “nút thắt” cốt lõi: Người dân phần lớn vẫn sản xuất dựa trên kinh nghiệm truyền thống. Thiếu hụt trầm trọng dữ liệu quan trắc theo thời gian thực về độ mặn, mực nước hay dịch bệnh.
PGS-TS Lâm Thái Hùng – Phó giám đốc Đại học Trà Vinh chia sẻ.
Nhìn nhận từ góc độ quản lý, PGS-TS Lâm Thái Hùng, Phó giám đốc Đại học Trà Vinh nhấn mạnh rằng bài toán đặt ra không chỉ là thích ứng, mà là làm sao để sinh kế phát triển bền vững nhưng vẫn duy trì, phục hồi được hệ sinh thái. Đổi mới sáng tạo không có nghĩa là tìm kiếm công nghệ cao siêu, xa vời, mà có thể bắt đầu từ việc tối ưu hóa mô hình hiện có, kết hợp tri thức bản địa với khoa học, cải thiện chuỗi giá trị và tài chính.
Chia sẻ về định hướng tương lai, ông Hồng Ngọc Hưng - Giám đốc Ban Quản lý dự án CSAT Trà Vinh khẳng định yêu cầu cấp thiết hiện nay là tìm kiếm các phương thức sinh kế mới có khả năng thích ứng cao, tạo thu nhập ổn định. Dự án IFIA hướng tới mục tiêu kết nối chặt chẽ giữa kết quả nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn, giữa khoa học công nghệ và nguồn lực tài chính. “Chúng tôi kỳ vọng các ý kiến tại hội thảo sẽ giúp nhận diện đúng khoảng trống đổi mới, đưa ra các giải pháp có thể thử nghiệm và nhân rộng trực tiếp trong đời sống của người dân” - ông Hồng Ngọc Hưng nhấn mạnh.
Dự án IFIA Trà Vinh kỳ vọng sẽ góp phần tháo gỡ các nút thắt thông qua hai hợp phần trọng tâm. Một là tập trung phát huy các cơ chế tài chính sáng tạo do Ban QLDA CSAT Trà Vinh và Bến Tre thực hiện. Hai là tập trung vào học tập, chia sẻ kinh nghiệm và nhân rộng chính sách do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì.
Tổng kết hội thảo, ban tổ chức thống nhất một mô hình sinh kế bền vững trong bối cảnh mới bắt buộc phải đáp ứng đủ 5 tiêu chí vàng: thích ứng khí hậu, phù hợp hệ sinh thái, khả thi về tài chính, gắn liền với thị trường và đảm bảo lợi ích cho các nhóm dễ bị tổn thương.
Ban Quản lý Dự án CSAT Trà Vinh cam kết sẽ nghiêm túc tiếp thu, phối hợp chặt chẽ cùng các chuyên gia và trường đại học để biến các định hướng nghiên cứu thành hành động thực tế, mang lại sinh kế vững chắc, lâu dài cho người dân vùng đất ngập nước miền Tây.