Lao động nền tảng số: Khi thuật toán làm "người quản lý ẩn danh"

Chính thức ở bề nổi, phi chính thức ở thực chất

Cuối tháng 10/2026, Khoa Công tác xã hội - Nhân học - Xã hội học (CTXH-NH-XHH), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM (ĐH KHXH&NV) tổ chức tọa đàm khoa học "Khám phá về chuyển đổi lao động trong việc làm nền tảng số thông qua góc nhìn việc làm phi chính thức: Một khung phân tích mới". Tọa đàm do TS. Nguyễn Nữ Nguyệt Anh, Phó Trưởng khoa CTXH-NH-XHH, điều phối, với phần trình bày của GS. Diego Coletto (Đại học Milano-Bicocca, Ý) và TS. Iraklis Dimitriadis (Scuola Normale Superiore, Pisa, Ý).

Trong các thảo luận trên thế giới, tác động của công nghệ tới việc làm thường được gắn với các khái niệm "Uber hóa", "bấp bênh hóa, thời vụ hóa" hay "tự kinh doanh hình thức", tức tự làm chủ trên danh nghĩa nhưng bản chất vẫn phụ thuộc. Các cách tiếp cận này phản ánh việc nền tảng số làm xói mòn các hợp đồng làm việc chuẩn mực trước đây, xóa bỏ giờ làm cố định và đẩy toàn bộ rủi ro về phía người lao động.

GS. Diego Coletto và TS Iraklis Dimitriadis cho rằng việc phân chia cứng nhắc giữa lao động "chính thức" và "phi chính thức" không còn phản ánh đúng hiện thực. Nền tảng số đã tạo ra sự lai hóa lao động thông qua cơ chế mà hai diễn giả gọi là "chính thức hóa có chọn lọc".

Các diễn giả tại buổi tọa đàm

Cơ chế này vận hành trên ba mảng. Ở bề nổi, nền tảng chuẩn hóa những gì phục vụ quản lý vận hành và khách hàng như dòng tiền số hóa, lịch sử giao dịch, chấm điểm hiệu suất, minh bạch quy trình dịch vụ. Ở thực chất, nền tảng triệt hạ các nghĩa vụ pháp lý dài hạn, né tránh hợp đồng lao động truyền thống, không đóng bảo hiểm và loại bỏ lộ trình thăng tiến nghề nghiệp. Mảng thứ ba là quản trị bằng thuật toán: dù người lao động mang danh "đối tác độc lập", thuật toán vẫn đóng vai một "quản lý ẩn danh", điều phối đơn hàng, định giá linh hoạt, theo dõi vị trí và xử phạt tài xế mà không cần sự xuất hiện của con người.

Từ đó, theo phân tích được nêu tại tọa đàm, công nghệ số không xóa bỏ lao động phi chính thức truyền thống, mà thẩm thấu và biến đổi nó thành một dạng thức khai thác giá trị mới. Điều được số hóa là những gì có lợi cho việc quản lý. Điều còn lại phi chính thức là những gì gắn với quyền lợi lâu dài của người lao động.

Ba lăng kính để nhìn một người giao hàng

Để giải mã lao động nền tảng số trong đời sống thực của tài xế xe công nghệ hay người giao hàng, hai diễn giả đề xuất một khung phân tích tích hợp dựa trên ba trụ cột: cá nhân người lao động, mạng lưới quan hệ xã hội và khung chính sách của Nhà nước.

Ở góc độ cá nhân, trải nghiệm việc làm chịu chi phối của sự giao thoa giữa giới tính, chủng tộc, giai cấp và vị thế pháp lý. Lao động nữ và lao động di cư chịu mức độ tổn thương khác so với lao động nam trẻ tuổi, dù cùng chạy trên một ứng dụng.

Ở góc độ mạng lưới, người lao động không thụ động. Họ chủ động tạo ra các "mạch kết nối phi chính thức" để thích ứng, từ lập nhóm hỗ trợ nhau, mượn hoặc thuê tài khoản, đến dùng ứng dụng của bên thứ ba để tối ưu đơn hàng. Những cách ứng phó này cho thấy khoảng cách giữa quy trình trên giấy của nền tảng và thực hành hằng ngày của người chạy xe là có thật, và một phần lớn đời sống của nghề diễn ra ở khoảng cách đó.

Ở góc độ chính sách, khung pháp lý của Nhà nước quyết định mức độ phi chính thức trong hoạt động lao động. Các khoảng trống pháp lý mở đường cho nền tảng tối đa hóa lợi nhuận bằng cách đẩy người lao động vào "vùng xám". Khung phân tích này nối kết các tiếp cận nghiên cứu ở Bắc bán cầu và Nam bán cầu, đồng thời cho thấy muốn hiểu kinh tế số thì phải đi sâu vào thực hành đời sống hằng ngày của người lao động.

Luật chơi quốc tế đã có khung

Nhận định về "quản lý ẩn danh" tại tọa đàm trùng với hướng mà Luật lao động quốc tế vừa chọn. Ngày 12/6/2026, tại phiên họp thứ 114 ở Geneva (Thụy Sĩ), Hội nghị Lao động quốc tế đã thông qua Công ước số 193 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) về việc làm thỏa đáng trong nền kinh tế nền tảng, hiệp ước toàn cầu đầu tiên đặt ra các chuẩn mực lao động có tính ràng buộc cho loại hình việc làm này.

Tài xế công nghệ

Công ước áp dụng cho lao động nền tảng trong cả khu vực kinh tế chính thức lẫn phi chính thức, bao gồm công việc làm trực tiếp như chở khách, giao hàng và công việc trực tuyến như gán nhãn dữ liệu, kiểm duyệt nội dung. Theo ILO, lần đầu tiên một bộ biện pháp bảo vệ được áp dụng bất kể tình trạng việc làm của người lao động, gồm các nội dung về an toàn, vệ sinh lao động và mức thù lao tối thiểu. Điểm "bất kể tình trạng việc làm" chính là lời đáp cho câu chuyện "đối tác độc lập": quyền được bảo vệ không còn phụ thuộc vào việc người lao động có hợp đồng hay không.

Tại Việt Nam, quy mô vấn đề không nhỏ. Tại buổi tập huấn cho báo chí về an sinh xã hội và tiền lương ở Hà Nội diễn ra vào ngày 22/6/2026, số liệu ILO được nêu cho thấy năm 2024 có khoảng 7,5 triệu người làm việc trên các nền tảng số, chiếm gần 14% tổng lực lượng lao động. Cũng tại đây, GS.TS Vũ Công Giao - giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật Hà Nội, xếp tài xế công nghệ, người giao hàng và người cung cấp dịch vụ qua ứng dụng vào nhóm lao động rủi ro, có thu nhập "phụ thuộc đơn hàng nhưng không rõ cơ chế đánh giá, chiết khấu và phân phối công việc". Theo ông, các nhóm này thường khó tiếp cận thông tin, đào tạo lại, bảo hiểm, dịch vụ việc làm và cơ chế khiếu nại.

Ba gợi ý chính sách cho TPHCM mở rộng

Ở tầm cả nước, thách thức đặt ra là quản lý hiệu quả lực lượng lao động phi chính thức đang chuyển dịch sang môi trường số. Việc nền tảng thực hiện thu thuế các hoạt động lao động nhưng né tránh trách nhiệm an sinh đòi hỏi sự điều chỉnh từ khung pháp lý quốc gia. Tại TPHCM, sau khi mở rộng gồm cả tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ), thách thức này hiện diện rõ hơn. Lực lượng lao động nhập cư di chuyển liên tục trên "hành lang kinh tế vùng" tạo ra những nhóm lao động mang nhiều vai trò: sáng chạy xe công nghệ ở trung tâm, chiều làm việc tự do tại các khu công nghiệp hay cảng biển.

Từ góc nhìn Nhân học và Xã hội học, có ba hướng có thể đưa vào các đề án thực tiễn của Thành phố. Hướng thứ nhất là thiết lập cơ chế "an sinh xã hội tích lũy theo giao dịch": phối hợp với các bộ, ngành đề xuất cho phép đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện linh hoạt bằng việc trích tiền trực tiếp theo từng đơn hàng, chuyến xe qua định danh VNeID. Quyền lợi an sinh khi đó đi theo mã định danh cá nhân, đặc biệt của lao động nhập cư, bất kể họ làm việc ở khu vực trung tâm, vùng ven hay trở về quê. Đề xuất này giải quyết đúng mâu thuẫn đã nêu ở trên: nếu dòng tiền đã được số hóa đến từng chuyến xe, thì phần đóng góp an sinh cũng có thể được số hóa theo cùng nhịp đó.

Hướng thứ hai là quy hoạch các trạm hỗ trợ lao động tự do tại vùng giáp ranh đô thị. Tại các điểm giao thoa giữa đô thị và vùng ven như khu vực Thủ Đức - Dĩ An, quận 12 - Thuận An trước đây, các nhóm Zalo tài xế hay trạm sửa xe đồng hương đang là "lưới an toàn" thực tế để lao động phi chính thức nương tựa nhau. Thành phố có thể xem xét đưa "Trung tâm Hỗ trợ lao động nền tảng số" vào quy hoạch hạ tầng xã hội, phối hợp với Công đoàn cung cấp sơ cứu y tế, tư vấn pháp lý và điểm sinh hoạt cộng đồng.

Hướng thứ ba là đưa tiêu chí "minh bạch thuật toán" vào điều kiện cấp phép vận hành: yêu cầu các công ty nền tảng hoạt động trên địa bàn TPHCM công khai tiêu chí đánh giá, quy trình khóa tài khoản và trích lập quỹ bảo vệ rủi ro tai nạn liên tỉnh, nhằm giảm tình trạng thuật toán xử phạt đơn phương, đẩy rủi ro giao thông về phía tài xế.

Để đảm bảo tính khả thi của chính sách, cần mở rộng nghiên cứu thực địa và tổ chức các tọa đàm đối thoại đa phương giữa chính quyền, doanh nghiệp nền tảng, giới nghiên cứu cùng đại diện người lao động. Bên cạnh đó, các khảo sát định tính về dòng di chuyển và đời sống của lao động nhập cư sẽ là luận cứ thực chứng quan trọng, phục vụ trực tiếp cho việc xây dựng đề án quản lý và phát triển mạng lưới an sinh xã hội cho lao động nền tảng số tại TPHCM.