Hơn 200.000 trẻ chào đời nhờ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
Hình ảnh GS-TS-BS Nguyễn Thị Ngọc Phượng hôm 04/11 chia sẻ hình ảnh thực hiện ca sinh mổ cho chị Lưu Tuyết Trân (28 tuổi, mang thai tự nhiên) tại Bệnh viện (BV) Mỹ Đức, TPHCM, với bé trai nặng 3,15 kg, khỏe mạnh, được khám sơ sinh trước khi da kề da với mẹ đã gây xúc động trong cộng đồng.
Chị Trân là 1 trong 3 trẻ đầu tiên được sinh ra bằng phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) ở nước ta. Cách nay 28 năm, ngày 30/4/1998 cũng chính GS Phượng đón bé Tuyết Trân chào đời - 1 trong 3 em bé đầu tiên tại Việt Nam (VN) sinh ra bằng phương pháp IVF cùng với Mai Quốc Bảo, Phạm Tường Lan Thy. Giờ đây ở tuổi 88, GS-TS-BS Ngọc Phượng lại có cuộc hội ngộ trong phòng sinh, đánh dấu chặng đường gần 3 thập kỷ kể từ ngày bà đón 1 em bé được tạo ra nhờ kỹ thuật IVF lúc đó còn mới mẻ tại VN, và giờ này trực tiếp đón con của chính em bé "trong ống nghiệm" năm ấy.
GS-TS-BS Nguyễn Thị Ngọc Phượng là người tiên phong trong lĩnh vực IVF tại VN. Năm 1984, trong chuyến công tác tại Bangkok (Thái Lan), chứng kiến những phụ nữ hiếm muộn có cơ hội làm mẹ nhờ kỹ thuật này, GS-TS-BS Phượng quyết tâm đưa IVF về VN, trong lúc cả nước khi ấy đang tập trung vào kế hoạch hóa gia đình và phương pháp IVF còn xa lạ, cho thấy tầm nhìn của GS về vấn đề DS của VN trong tương lai.
GS-TS-BS Nguyễn Thị Ngọc Phượng và con gái - PGS Vương Thị Ngọc Lan bên bé trai con của sản phụ Lưu Tuyết Trân. Ảnh: BVCC
Từ dấu mốc năm 1998, đến nay VN đã phát triển 65 trung tâm, làm chủ tất cả kỹ thuật tiên tiến của thế giới về IVF, mang đến niềm vui cho hàng trăm ngàn cặp vợ chồng vô sinh hiếm muộn.
Theo BS Đinh Anh Tuấn - Vụ trưởng Vụ Sức khỏe Bà mẹ - Trẻ em thuộc Bộ Y tế (nay là Cục Bà mẹ và trẻ em), đến nay cả nước ghi nhận khoảng 200.000 trẻ chào đời nhờ các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, tỉ lệ (TL) thành công ngày càng tăng. Các kỹ thuật tiến bộ nhất trên thế giới đều được áp dụng ở VN, như bơm tinh trùng vào bào tương noãn, TTTON bằng phôi đông lạnh, nuôi cấy tinh tử, xét nghiệm (XN) di truyền tiền làm tổ, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong theo dõi sự phát triển của phôi, lựa chọn phôi... Đặc biệt, với kỹ thuật CAPA-IVM (nuôi trứng non trưởng thành trong ống nghiệm), VN là một trong những nước tiên phong. Nhiều trung tâm hỗ trợ sinh sản, phòng lab của nước ta đạt chứng chỉ chất lượng cao của quốc tế.
Thành công vượt bậc này mở ra giải pháp mới để cân bằng DS nước ta khi tình trạng DS già đi một cách nhanh chóng...
Khuyến sinh: Mỗi cặp vợ chồng nên sinh đủ hai con
Theo UNFPA Việt Nam (Văn phòng đại diện tại VN của Quỹ Dân số Liên hợp quốc), VN là một trong số quốc gia có tốc độ GHDS nhanh nhất thế giới. Đến năm 2036, VN bước vào thời kỳ DS già. Sự thay đổi nhân khẩu học này xảy ra ở VN không chỉ nhờ giảm TL tử vong và tăng tuổi thọ, mà phần lớn là do giảm mạnh TL sinh. Tỉ lệ sinh giảm trong những thập kỷ qua đã tác động rất lớn đến cơ cấu DS của VN, đẩy nhanh tốc độ GHDS. Năm 2026, VN có khoảng 16,5 triệu người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên), chiếm khoảng 16% tổng DS, trong khi tỉ suất sinh (TSS) giảm kỷ lục (hiện chỉ còn quanh mức ~1,9 con/phụ nữ) kết hợp với tuổi thọ trung bình tăng (đạt ~74,9 tuổi) làm quy mô nhóm trẻ em thu hẹp đáng kể.
Trước nguy cơ DS già hóa rất nhanh, các nhà hoạch định chính sách DS nước ta đưa ra nhiều giải pháp, trong đó bỏ quy định kỷ luật đảng viên sinh con thứ 3; Tuyên truyền thông điệp mới, chuyển từ "Mỗi cặp vợ chồng chỉ nên có từ 1 đến 2 con" sang "Mỗi cặp vợ chồng nên sinh đủ 2 con" và khuyến khích kết hôn trước 30 tuổi, sinh con thứ 2 trước 35 tuổi; hỗ trợ chi phí khám sức khỏe (SK) tiền hôn nhân, tầm soát trước sinh và sơ sinh. Một số địa phương đưa ra chính sách khuyến sinh bằng các gói hỗ trợ tiền mặt/khen thưởng cho phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi. Chính sách này được quy định theo định hướng của Bộ Y tế (Thông tư 01/2021/TT-BYT) áp dụng cho 21 tỉnh, thành phố thuộc vùng mức sinh thấp...
Thuộc khu vực có mức sinh thấp nhất cả nước (trung bình chỉ khoảng 1,27 - 1,39 con/phụ nữ), TPHCM đã chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy "kế hoạch hóa gia đình" sang khuyến sinh và hỗ trợ gia đình trẻ sinh đủ 2 con. Các chính sách khuyến sinh nổi bật đang được áp dụng tại TPHCM gồm: Hỗ trợ tiền mặt trực tiếp cho phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi được HĐND TPHCM phê duyệt là 5 triệu đồng. Miễn, giảm chi phí y tế (YT), chăm sóc SK khám sàng lọc và tầm soát, hỗ trợ 100% hoặc một phần chi phí khám SK tiền hôn nhân; tầm soát, chẩn đoán trước sinh và sơ sinh cho các cặp vợ chồng; mở rộng các chương trình tư vấn, chăm sóc SK mẹ và bé tại các BV phụ sản lớn đối với phụ nữ mang thai lần 2, 3.
TPHCM cũng đang rà soát và phối hợp cùng các sở ngành triển khai những gói giải pháp "dài hơi" nhằm giảm áp lực kinh tế cho gia đình trẻ. Nghiên cứu tiêu chí ưu tiên cộng điểm hoặc hỗ trợ lãi suất vay mua nhà ở xã hội cho các cặp vợ chồng trẻ đã sinh đủ 2 con...
Theo Cục Dân số - Bộ YT, hiện mức sinh trung bình của mỗi phụ nữ VN là 1,93 con, tăng nhẹ so với năm 2024 (1,91 con - mức thấp nhất trong lịch sử) nhưng vẫn thấp hơn mức sinh thay thế là 2,1 con. Nếu VN không đạt TSS này, nguy cơ GHDS sẽ giống Nhật Bản, Hàn Quốc. Quá trình suy giảm DS nghiêm trọng ở 2 quốc gia trên đã tạo ra những hệ lụy sâu sắc cùng các bài học quý giá cho VN.
Cần hỗ trợ cho người hiếm muộn
Kỹ thuật TTTON do GS-TS-BS Nguyễn Thị Ngọc Phượng phát triển ở nước ta giờ đây cũng mở ra như một giải pháp cân bằng DS. Ngày 08/10, Chi cục Dân số TPHCM phối hợp với Hội Liên hiệp Phụ nữ, Liên đoàn Lao động TP và BV Mỹ Đức triển khai Chương trình "Ươm mầm hạnh phúc 2026-2027", qua đó tài trợ 100% chi phí IVF cho 60 gia đình có hoàn cảnh khó khăn, bao gồm toàn bộ quá trình từ thăm khám, điều trị, chuyển phôi đến theo dõi thai kỳ giai đoạn đầu, ước tính 60-100 triệu đồng/suất.
Chương trình giúp công nhân, người lao động và các gia đình có hoàn cảnh khó khăn bị hiếm muộn tiếp cận với phương pháp IVF. Đây cũng là Chương trình "Ươm mầm hạnh phúc" do GS-TS-BS Nguyễn Thị Ngọc Phượng khởi xướng năm 2014. Từ hoạt động này, Chi cục Dân số cũng dự kiến tham mưu xây dựng chính sách hỗ trợ điều trị vô sinh miễn phí cho người dân có hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn trong năm tới, mà Chương trình "Ươm mầm hạnh phúc" hiện nay là bước đệm cho hướng chính sách này.
Trước tình hình chi phí điều trị vô sinh, hiếm muộn tại VN vượt khả năng tài chính của không ít gia đình, chuyên gia đề xuất bảo hiểm y tế (BHYT) từng bước chi trả phí khám, XN và các đợt chữa trị nhằm giúp người bệnh giảm bớt áp lực kinh tế.
Tại Hội nghị khoa học quốc tế Fertility acadeMe Conference 2026 do Hội Phụ sản Việt Nam (VAGO) phối hợp với Liên đoàn Quốc tế các Hiệp hội Hỗ trợ Sinh sản và Merck Healthcare Việt Nam tổ chức ngày 31/10 vừa qua, GS-TS Nguyễn Viết Tiến - nguyên Thứ trưởng Bộ YT, Chủ tịch VAGO - cho rằng, rào cản lớn nhất ngăn các cặp vợ chồng tiếp cận kỹ thuật hỗ trợ sinh sản nằm ở giá dịch vụ. Mỗi ca IVF - kỹ thuật lấy trứng và tinh trùng cho thụ tinh bên ngoài cơ thể rồi đưa phôi vào tử cung - có chi phí khoảng 70-100 triệu đồng. Trường hợp phức tạp đòi hỏi làm nhiều đợt, đội mức phí lên gấp nhiều lần, vì thế không ít người buộc phải từ bỏ giấc mơ làm cha mẹ vì tài chính.
GS-TS Nguyễn Viết Tiến đề xuất Nhà nước cần xây dựng những gói hỗ trợ cụ thể. Trước mắt, Quỹ BHYT có thể thanh toán một phần tiền khám, XN ban đầu hoặc trợ lực ngay trong chu kỳ thụ tinh đầu tiên, sau đó tính đến lộ trình mở rộng danh mục chi trả lâu dài. Giáo sư Tiến nhấn mạnh: "Chúng ta cần nhìn nhận chăm sóc SK sinh sản là một lĩnh vực quan trọng, góp phần mang lại hạnh phúc cho các gia đình. Cần thay đổi quan điểm, xem hỗ trợ sinh sản là nhiệm vụ chiến lược lâu dài, từ đó có chính sách ưu tiên và hỗ trợ thiết thực hơn cho người dân".
Thực tế trên thế giới nhiều nước đã áp dụng cơ chế này. Trong đó, Israel với hoàn cảnh địa chính trị của mình khi phải đối phó với xung đột vũ trang, bất ổn liên miên, chính phủ từ lâu đã miễn các chi phí thụ tinh nhân tạo. Đó là lý do vì sao khi đến Israel, người ta thường thấy mỗi gia đình có 3 con là chuyện bình thường. Chính sách này bảo đảm cho quốc gia nhỏ bé nhưng có tiềm năng lớn về công nghệ không bao giờ lo GHDS.
Kiến nghị hỗ trợ tài chính nêu trên ở thời điểm VN ghi nhận hơn 1 triệu cặp vợ chồng đang đối mặt với tình trạng khó có con, cùng lúc, TSS ở mức thấp đè nặng lên chiến lược DS. Tỉ suất sinh nước ta ở mức 1,91 (năm 2024) vẫn nằm dưới ngưỡng sinh thay thế 2,1 con.
GS-TS Nguyễn Viết Tiến đề nghị ngành YT đẩy mạnh tuyên truyền để người trẻ hiểu rõ tác động tiêu cực của tuổi tác đến khả năng sinh nở. Các cơ quan chức năng cần tổ chức khám sàng lọc diện rộng cho công nhân tại các khu công nghiệp và cư dân vùng đông dân. Đặc biệt cần có giải pháp tầm soát tập trung giúp phát hiện sớm nguy cơ hiếm muộn.
Việt Nam đã phát triển 65 trung tâm, làm chủ tất cả kỹ thuật tiên tiến của thế giới về IVF, đã có ít nhất 200.000 trẻ sinh ra từ phương pháp IVF, là điều kiện tốt cho chính sách hỗ trợ người hiếm muộn sinh con bằng kỹ thuật TTTON.