Phát huy giá trị y học dân tộc Việt Nam trong thời kỳ mới

Thời kỳ hệ thống hóa tri thức

Trong quá trình phát triển, YHCT Việt Nam chịu ảnh hưởng nhiều từ nền kinh tế nông nghiệp và văn hóa phương Đông. Cách đây hàng ngàn năm, khi chưa có bệnh viện, không có bác sĩ hay các bài thuốc hiện đại, tổ tiên chúng ta đã biết cách sử dụng những gì thiên nhiên ban tặng để chữa trị. Từ việc nhai lá cây để giảm đau, dùng rễ cây cầm máu hay ngâm chân trong nước lá giúp xua tan mệt mỏi - những kinh nghiệm này được truyền từ đời này sang đời khác, tạo nên nền tảng ban đầu của YHDT.

Bước ngoặt quan trọng đầu tiên trong lịch sử YHCT Việt Nam là sự xuất hiện của Đại danh y Tuệ Tĩnh (1330-1400) với triết lý “Nam dược trị Nam nhân” và cuốn Nam dược thần hiệu. Đây là lần đầu tiên những kinh nghiệm dân gian được ghi chép, phân loại và hệ thống hóa một cách khoa học.

Tiếp bước, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724-1791) đã đưa YHCT lên tầm cao mới với bộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 66 quyển. Ông không chỉ tổng hợp mà còn phân tích, so sánh và đưa ra những nhận định khoa học về các phương pháp chẩn đoán lẫn điều trị.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về phát triển y học cổ truyền Việt Nam

Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông được xem là bậc tổ của nghệ y nước Việt. Thiền sư Tuệ Tĩnh là danh y kiệt xuất, người đặt nền móng cho nền YHCT Việt Nam theo hướng độc lập, tự chủ và gắn bó sâu sắc với đời sống người dân. Ông tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh, quê làng Nghĩa Phú, huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương trước đây (nay thuộc xã Tuệ Tĩnh, TP. Hải Phòng), là lang y sống ở giai đoạn cuối thời Trần.

Năm 1351, dưới triều vua Trần Dụ Tông, ông đỗ Hoàng giáp. Khác với nhiều trí thức đương thời, Tuệ Tĩnh không ra làm quan mà lựa chọn con đường tu hành, lấy pháp danh Tuệ Tĩnh, dành trọn cuộc đời cho việc nghiên cứu y học và chữa bệnh cho dân nghèo. Ông đi khắp làng quê, sưu tầm cây thuốc Nam, tổng kết kinh nghiệm chữa bệnh trong dân gian, đào tạo tăng đồ và biến nhiều ngôi chùa thành nơi khám, chữa bệnh cho cộng đồng.

Khi còn ở trong nước, Tuệ Tĩnh dốc lòng nghiên cứu và sử dụng thuốc Nam trong chữa bệnh đồng thời truyền bá cách phòng, chữa bệnh cho người dân. Tuệ Tĩnh đã viết 2 tác phẩm nổi tiếng về y học là bộ Nam dược thần hiệu và bộ Hồng Nghĩa giác tư y thư. Trong các tác phẩm của mình, ông đã hệ thống hóa hàng trăm vị thuốc Nam, hàng ngàn phương thuốc điều trị 184 loại bệnh, từ nội khoa, ngoại khoa đến nhi khoa, phụ khoa, dưỡng sinh…

Điểm cốt lõi trong y thuật của Tuệ Tĩnh là tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân” (dùng thuốc Nam chữa cho người Nam). Ông chủ trương dùng những dược liệu sẵn có, dễ kiếm, phù hợp thể chất người Việt. Theo sử sách ghi lại, khi đi sứ sang nước Minh vào năm 1384, Tuệ Tĩnh đã chữa khỏi bệnh cho hoàng hậu Tống Vương Phi và được vua Minh cảm tài phong cho danh hiệu “Đại y thiền sư”, lưu ông ở Kim Lăng, Trung Quốc (TQ). Được trọng dụng nhưng người con đất Việt này luôn nhớ về quê hương, đất nước, biết số phận mình sống nhờ thác gửi nên đã di ngôn để tạc vào bia mộ dòng chữ “Về sau có ai bên nước nhà sang, nhớ cho hài cốt tôi về với”. Một thời gian sau, ông mất ở Giang Nam (TQ).

Năm 1699, Tiến sĩ Nguyễn Danh Nho đi sứ sang nhà Thanh, đến Giang Nam tình cờ thấy mộ Tuệ Tĩnh, nhận ra là người cùng làng Nghĩa Phú. Cảm động với lời nhắn gửi thiết tha của vị đại danh y, ông đã xin với vua Thanh đưa hài cốt Tuệ Tĩnh về nước nhưng không được chấp thuận. Ông liền thuê người sao chép bia mộ đem về để ở khu đất giáp địa phận Nghĩa Phú và Văn Thai. Hiện nay Nhân dân đã dựng thành Đền Bia.

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, một trong những đại danh y nổi tiếng nhất trong lịch sử y học Việt Nam được biết đến không chỉ với vai trò là người thầy thuốc tài ba mà còn là nhà tư tưởng lớn và danh nhân văn hóa thế giới. Ông sinh tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay là thôn Liêu Xá, xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên).

Tượng Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

Lê Hữu Trác là một thầy thuốc đại tài, người đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu và phát triển YHCT Việt Nam, tạo dựng nền tảng lý thuyết và thực hành y học đồ sộ, xây dựng hệ thống y học không chỉ dựa trên các lý luận cổ điển từ TQ, mà còn tích hợp nhiều kinh nghiệm thực tiễn từ y học dân gian của VN.

Tác phẩm quan trọng nhất của ông Hải Thượng y tông tâm lĩnh với 28 tập 66 quyển, được xem là di sản lớn nhất về YHCT của VN, ngoài giúp chuẩn hóa YHCT trong nước, còn là tài liệu tham khảo vô giá về phương pháp chữa và phòng bệnh.

Bộ sách không chỉ mô tả chi tiết các bệnh lý, phương pháp chẩn đoán và điều trị, mà còn chứa đựng những nguyên tắc y đức và triết lý nhân sinh sâu sắc, được xem như kim chỉ nam cho các thế hệ thầy thuốc không chỉ ở VN mà còn tại nhiều quốc gia có truyền thống YHCT trên thế giới.

Năm 2023, để ghi nhận những công lao, đóng góp của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, UNESCO đã vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới - sự ghi nhận xứng đáng cho những đóng góp vượt bậc của ông trong cả lĩnh vực y học và văn hóa. Đây không chỉ là niềm tự hào của dân tộc VN mà còn là sự công nhận của cộng đồng quốc tế đối với một con người đã cống hiến trọn đời cho sự phát triển của y học, văn hóa và nhân loại.

Y học cổ truyền - y học hiện đại - y học số: ba trụ cột tạo nên bản sắc riêng của y tế Việt Nam

Ngày 09/9/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 72-NQ/TW về “Một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân”.

Điểm nhấn mang tính đột phá của nghị quyết trên là chủ trương kết hợp hài hòa giữa YHCT, y học hiện đại và y học số, xem đây là ba trụ cột tạo nên bản sắc riêng của Y tế VN trong thời kỳ hội nhập. Việt Nam là quốc gia có kho tàng tri thức YHCT vô cùng phong phú, được hun đúc qua hàng ngàn năm lịch sử, nếu được số hóa, chuẩn hóa và khai thác hiệu quả không chỉ là nguồn tài nguyên y học quý giá, mà còn là động lực phát triển công nghiệp dược liệu, sản phẩm y sinh, du lịch (DL) chữa bệnh và quảng bá thương hiệu y học Việt Nam ra thế giới.

Để tạo bước chuyển mang tính lịch sử cho YHCT, cần đổi mới tư duy, tầm nhìn và cách tiếp cận. Phát triển YHCT không phải quay lại phương thức thủ công cũ mà là kế thừa tinh hoa dân tộc trên nền tảng khoa học công nghệ hiện đại, trở thành bộ phận hữu cơ của nền y học quốc gia. Theo đó, yêu cầu đặt ra là phát triển YHCT trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước giai đoạn mới; xây dựng hệ sinh thái YHCT quốc gia gắn với chiến lược phát triển kinh tế sức khỏe và sức mạnh mềm quốc gia.

Bên cạnh đó nghiên cứu mở rộng các mô hình trung tâm chăm sóc sức khỏe, khu dưỡng sinh, các làng dược liệu, vùng phát triển dược liệu gắn với DL sinh thái, DL dược liệu, tạo thêm nguồn lực để phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

“Tinh thần chung trong phát triển YHCT thời gian tới là không chỉ giữ gìn di sản của cha ông, mà phải biến thành nguồn lực phát triển đất nước và chăm sóc sức khỏe của Nhân dân tốt hơn trong thời kỳ mới”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.