(CATP) Ở nhiều quốc gia phát triển, chữa cháy không phải việc riêng của lực lượng chuyên nghiệp mà người tình nguyện chiếm phần lớn quân số, được luật hóa, huấn luyện và đặt dưới một hệ thống chỉ huy thống nhất. Kinh nghiệm từ Đức, Mỹ, Pháp, Nhật Bản và Úc cho thấy mô hình này gắn với khung pháp lý, cơ chế chỉ huy và phối hợp giữa hai lực lượng.
Khuyến khích người dân tham gia
Hơn 100 năm trước, cư dân thị trấn nhỏ Berrigan ở miền Nam bang New South Wales (Úc) đã cùng nhau lập ra đội chữa cháy rừng tình nguyện đầu tiên để đối phó với nguy cơ cháy thường trực. Từ khởi đầu đó, Cơ quan Cứu hỏa Nông thôn bang New South Wales (NSW Rural Fire Service - RFS) ngày nay được xem là cơ quan cứu hỏa tình nguyện lớn nhất thế giới, cung cấp dịch vụ chữa cháy và cứu nạn cho khoảng 95% diện tích bang với gần 2.000 đội, 70.000 tình nguyện viên và hơn 1.300 nhân viên hưởng lương. Trong giai đoạn 2024 - 2025, lực lượng này tham gia hơn 33.000 vụ cứu hộ và chữa cháy.
Tại Đức, khoảng 90% thành viên lực lượng cứu hỏa thuộc các đội cứu hỏa tình nguyện, đóng vai trò nòng cốt trong hệ thống phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ của quốc gia, theo nguồn Hiệp hội Cứu hỏa Đức (DFV).
Lực lượng cứu hỏa tình nguyện Nhật Bản có nhiều thành viên nữ
Đức là ví dụ điển hình về một hệ thống chữa cháy dựa chủ yếu vào người tình nguyện. Theo tài liệu giới thiệu cấu trúc ngành cứu hỏa của DFV, lực lượng cứu hỏa ở Đức là thiết chế mà các thành phố, xã phải duy trì, với cơ sở pháp lý là luật về phòng cháy và cứu nạn của từng bang. Theo quy định của các bang, thông thường chỉ những thành phố trên 100.000 dân mới phải thành lập lực lượng cứu hỏa chuyên nghiệp, còn ở tất cả các xã đều có đội cứu hỏa tình nguyện với thành viên phục vụ không hưởng lương.
Để bảo đảm không có khoảng trống, luật của một số bang còn có cơ chế dự phòng. Luật PCCC bang Saarland quy định nếu không thể thành lập đội cứu hỏa tình nguyện hoặc không đủ quân số, xã phải lập đội cứu hỏa bắt buộc. Mọi cư dân trong độ tuổi từ 18 đến 50 đều có thể bị huy động tham gia.
Theo báo cáo của Hiệp hội Phòng cháy quốc gia Mỹ (NFPA) năm 2020, cả nước có hơn 1 triệu lính cứu hỏa, gồm 364.300 lính chuyên nghiệp và 676.900 lính tình nguyện. Trong khoảng 29.452 sở cứu hỏa, 82% là hoàn toàn hoặc chủ yếu tình nguyện. Các sở chuyên nghiệp hoặc chủ yếu chuyên nghiệp chỉ chiếm 18% tổng số nhưng chịu trách nhiệm bảo vệ hơn hai phần ba dân số.
Số lính cứu hỏa tình nguyện ở Mỹ năm 2020 giảm 6% so với năm trước và là mức thấp nhất từng được ghi nhận. Theo NFPA, từ năm 1983, xu hướng tăng của lính chuyên nghiệp đã không bù đắp được xu hướng giảm của lính tình nguyện. Cơ quan Cứu hỏa Mỹ (USFA) kêu gọi đầu tư vào các chương trình khuyến khích người dân tham gia cả lực lượng tình nguyện lẫn chuyên nghiệp.
Nhân viên cứu hỏa tình nguyện Úc
Tại Pháp, lực lượng cứu hỏa tình nguyện là trụ cột của mô hình an ninh dân sự. Trả lời chất vấn tại Thượng viện ngày 07/8/2025, Bộ Nội vụ Pháp cho biết thống kê năm 2024 ghi nhận 200.046 lính cứu hỏa tình nguyện. Một đề xuất sửa đổi luật tại Quốc hội Pháp dẫn số liệu của Tổng cục An ninh dân sự và Quản lý khủng hoảng cho biết tổng số 251.900 lính cứu hỏa gồm 41.800 lính chuyên nghiệp, 13.000 lính thuộc quân đội và 197.100 lính tình nguyện, tức người tình nguyện chiếm 78% lực lượng. Ở cấp địa phương, tỉnh Côtes-d'Armor có 2.536 lính tình nguyện đảm nhận 75% số vụ can thiệp, bên cạnh 315 lính chuyên nghiệp.
Nhật Bản chọn cách đưa đội cứu hỏa tình nguyện lên tầm luật riêng. Theo Sách trắng PCCC năm 2024 của Cơ quan Quản lý Hỏa hoạn và Thảm họa Nhật Bản (FDMA), cơ quan này triển khai công tác tăng cường năng lực phòng chống thảm họa địa phương dựa trên luật được thông qua tháng 12/2013, lấy đội cứu hỏa tình nguyện làm hạt nhân. FDMA nêu ba ưu thế của lực lượng này: tính gắn bó với địa bàn, vì thành viên sống hoặc làm việc trong khu vực phụ trách; khả năng huy động, với số thành viên gấp khoảng 4,4 lần số nhân viên cứu hỏa chuyên nghiệp; và khả năng phản ứng tức thời nhờ được huấn luyện thường xuyên.
Dù vậy, Nhật Bản cũng đối mặt với tình trạng suy giảm nhân lực. Tại thời điểm 01/4/2024, số thành viên đội cứu hỏa tình nguyện giảm 15.989 người so với năm trước, còn 746.681 người; tuổi bình quân là 44 tuổi (tăng 0,4 tuổi). Lời giải của Nhật là đa dạng hóa thành phần, nhờ tập trung thu hút thành viên nữ và "thành viên theo chức năng", số người gia nhập đã tăng hai năm liên tiếp. Thành viên theo chức năng là những người chỉ đảm nhận vai trò được xác định khi gia nhập, chẳng hạn chỉ tham gia hướng dẫn sơ tán, hỗ trợ vận hành nơi lánh nạn khi xảy ra thảm họa lớn.
Lực lượng chữa cháy tình nguyện Mỹ đang thực hành chữa cháy
Nằm trong hệ thống chỉ huy thống nhất
Một điểm chung ở các nước có lực lượng tình nguyện mạnh là người tình nguyện không hoạt động tách rời mà nằm trong một hệ thống chỉ huy thống nhất. Luật PCCC bang Niedersachsen (Đức) quy định ở các xã có lực lượng cứu hỏa chuyên nghiệp, đội tình nguyện vẫn được tổ chức độc lập, nhưng khi tác chiến thì đặt dưới quyền chỉ huy của người đứng đầu lực lượng chuyên nghiệp. Luật bang Sachsen giao người đứng đầu lực lượng chuyên nghiệp chịu trách nhiệm về sự sẵn sàng của toàn bộ lực lượng cứu hỏa công trong xã.
Bên cạnh chỉ huy thống nhất là cơ chế để tiếng nói của người tình nguyện được lắng nghe. Ở Pháp, Bộ Nội vụ cho biết lực lượng tình nguyện được tham vấn thường xuyên thông qua Hội đồng quốc gia lính cứu hỏa tình nguyện (CNSPV) và Liên đoàn Lính cứu hỏa Pháp có ghế tại hội nghị quốc gia về các cơ quan cứu hỏa. Ở bang New South Wales (Úc), Ủy viên trưởng RFS được tham mưu bởi ban điều hành và đại diện của Hiệp hội RFS, tổ chức đại diện của tình nguyện viên. Khoảng 67% nhân viên hưởng lương của RFS đang hoặc từng là tình nguyện viên.
Nhân viên cứu hỏa tình nguyện Pháp tham gia chữa cháy rừng Fontainebleau
Quan hệ giữa lực lượng chuyên nghiệp và tình nguyện không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Ở Mỹ, tranh cãi kéo dài nhiều năm xoay quanh những người được gọi là "two-hatter", tức lính cứu hỏa chuyên nghiệp làm thêm tình nguyện ngoài giờ. Năm 2003, người phát ngôn của Hiệp hội Lính cứu hỏa quốc tế (IAFF), tổ chức công đoàn của lính chuyên nghiệp, cho biết điều lệ của hiệp hội cấm đoàn viên làm lính tình nguyện. Phía ủng hộ người tình nguyện dẫn ước tính của Cơ quan Kiểm toán Chính phủ Mỹ (GAO) rằng có gần 30.000 lính chuyên nghiệp đang làm tình nguyện ngoài giờ. Ở chiều ngược lại, lãnh đạo công đoàn tại bang Ontario (Canada) giải thích quy định không nhắm vào người tình nguyện ở các cộng đồng nhỏ không có lính chuyên nghiệp là đoàn viên, đồng thời nêu lo ngại về nguy cơ phơi nhiễm độc chất và bệnh nghề nghiệp.
Ở Úc, bang Victoria đã trải qua một cuộc cải cách gây nhiều tranh cãi. Luật mới giải thể Lực lượng Cứu hỏa đô thị Melbourne (MFB) và bộ phận chuyên nghiệp của Cơ quan Cứu hỏa nông thôn (CFA), thay bằng Fire Rescue Victoria phụ trách Melbourne và các đô thị lớn, còn CFA trở thành lực lượng hoàn toàn tình nguyện. Cuộc tranh luận kéo dài nhiều năm đã gây chia rẽ sâu sắc giữa lính tình nguyện và lính chuyên nghiệp. Khi cải cách có hiệu lực năm 2020, 1.400 lính chuyên nghiệp chuyển sang Fire Rescue Victoria, CFA tiếp tục hoạt động với hơn 50.000 tình nguyện viên trong hơn 1.200 đội.
Tại Châu Âu, quyền lợi của người tình nguyện cũng được đặt ra. Theo một chất vấn tại Thượng viện Pháp, Ủy ban Châu Âu về quyền xã hội đã coi lính cứu hỏa tình nguyện là "người lao động", cho rằng họ chịu phân biệt về bồi thường và thời giờ làm việc, đồng thời phản đối việc huy động người từ 16 đến 18 tuổi tham gia chữa cháy.
(CATP) Ở nông thôn, nơi đường sá nhỏ hẹp và trạm chữa cháy ở xa, lực lượng có mặt sớm nhất tại đám cháy thường không phải xe chuyên dụng mà là người dân sống ngay bên cạnh. Từ những nhóm tự phát, nhiều
đội chữa cháy tình nguyện đã được chính quyền chính thức ra mắt, được công an tập huấn và ghi nhận là mô hình thiết thực theo phương châm "bốn tại chỗ".