Tấm lòng son sắc với non sông, đất nước
Xuất thân trong một gia đình nho giáo, lại tham gia sinh hoạt Gia đình phật tử từ khi còn tiểu học, bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy sớm hình thành nếp sống nghiêm túc, chuẩn mực. Lớn lên tại Quảng Nam - vùng đất từng chịu nhiều đau thương bởi chiến tranh ác liệt - dù gia đình thuộc tầng lớp viên chức của chế độ cũ, ông vẫn sớm giác ngộ cách mạng. Ngay từ những năm 1960, ông đã tích cực tham gia các phong trào đấu tranh tại đô thị, phản đối Mỹ - Diệm và các chính quyền tay sai Thiệu - Kỳ.
Năm 1966, Nguyễn Hữu Khánh Duy trúng tuyển vào Đại học Y khoa Sài Gòn. Chính môi trường này đã giúp ông tiếp cận sâu sắc hơn với cách mạng. Trong thời gian học tập, ông đảm nhiệm nhiều vai trò quan trọng trong các tổ chức sinh viên yêu nước như: Chủ tịch các Ủy ban tranh đấu, Chủ tịch Ban Đại diện sinh viên Y khoa, Đoàn trưởng Đoàn công tác y tế sinh viên Y - Nha - Dược, Đoàn trưởng Đoàn văn nghệ sinh viên Y - Nha, đồng thời phụ trách công tác báo chí của sinh viên Y khoa. Những hoạt động ấy không chỉ thể hiện năng lực tổ chức mà còn cho thấy tinh thần dấn thân vì cộng đồng và lý tưởng lớn lao của ông.
Đồng chí Trần Quốc Hương, nguyên Bí thư Trung ương Đảng tặng hoa cho Bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy
Đầu năm 1971, thực hiện chỉ đạo của Ban An ninh T4, trên cương vị Chủ tịch Ban Đại diện sinh viên Y khoa, Khánh Duy đã thành lập Đoàn công tác y tế sinh viên Y - Nha - Dược với mục tiêu xây dựng "lõm" căn cứ chính trị trong lòng địch. Hằng tuần, đoàn tổ chức khám bệnh, phát thuốc, nhổ răng và thực hiện các hoạt động xã hội hỗ trợ người nghèo tại các khu lao động. Dưới sự chỉ đạo của ông, các thành viên không chỉ chăm lo sức khỏe cho người dân mà còn đến từng hộ gia đình, làm công tác tư tưởng, vận động đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ, phản đối bắt lính, tố cáo những bất công của chế độ cũ, hướng đến mục tiêu hòa bình. Đồng thời, mạng lưới cơ sở quần chúng cũng từng bước được xây dựng, góp phần nâng cao nhận thức và tạo nền tảng cho phong trào cách mạng trong lòng đô thị.
Cuối năm 1971, ông tham gia hoạt động vũ trang thuộc Ban An ninh Sài Gòn - Gia Định. Năm 1972, ông được phân công làm Cụm phó Cụm Điệp báo A10 với bí danh Năm Quang. Ở tuổi 25, vừa tốt nghiệp bác sĩ, ông bị chính quyền Sài Gòn bắt buộc nhập ngũ. Theo chỉ đạo của đồng chí Trần Ngọc Ban (bí danh Mười Hương), việc "đi lính để giữ thế hợp pháp" trở thành một nhiệm vụ chiến lược. Nhận thức rõ điều này, ông chấp nhận dấn thân, biến hoàn cảnh thành điều kiện thuận lợi để tiếp tục hoạt động bí mật, phục vụ công tác trinh sát và đấu tranh trong lòng địch.
Trong vai trò Bác sĩ trưởng Quân y Tiểu đoàn 6, Sư đoàn thủy quân lục chiến, bác sĩ Khánh Duy vừa hoàn thành nhiệm vụ chuyên môn, vừa duy trì hoạt động của Cụm điệp báo A10, đồng thời tìm cách phân hóa nội bộ đối phương. Làm điệp báo đơn tuyến trong môi trường đầy rủi ro, ông phải lặng lẽ chịu đựng nhiều thiệt thòi, thậm chí cả sự hiểu lầm, chê trách từ người thân, bạn bè và những người từng cùng hoạt động trong phong trào sinh viên - học sinh. Tuy vậy, ông vẫn kiên định với lý tưởng, giữ trọn lòng trung thành với cách mạng.
Trong quá trình hoạt động, ông đã xây dựng được nhiều cơ sở nòng cốt quan trọng, góp phần tạo nên những thành tích nổi bật cho Cụm điệp báo A10. Tiêu biểu có thể kể đến ông Huỳnh Huề - khi đó là sinh viên Đại học Tổng hợp, sau này trở thành Thiếu tướng An ninh Bộ Công an, Anh hùng Lực lượng vũ trang; ông Huỳnh Bá Thành (Ba Trung) - Giám đốc kỹ thuật kiêm Thư ký tòa soạn báo Điện Tín, cơ quan ngôn luận của nhóm Dương Văn Minh.
Thượng tướng Nguyễn Văn Long, Thứ trưởng Bộ Công an và Trung tướng Mai Hoàng, Giám đốc Công an TPHCM đến thăm Trung tâm Điều dưỡng và cai nghiện ma túy Thanh Đa
Đặc biệt, ông đã vận động được ông Phan Xuân Huy - dân biểu Quốc hội Sài Gòn, con rể Đại tướng Dương Văn Minh - góp phần ngăn chặn kế hoạch phá cầu Sài Gòn vào ngày 29/4/1975, bảo toàn một công trình giao thông huyết mạch trong thời khắc lịch sử. Bên cạnh đó, ông còn xây dựng được cơ sở là ông Phạm Kỳ Nhân, phóng viên Hãng thông tấn AP (Mỹ). Trong ngày 30/4/1975, khi nhân viên vận hành đài phát thanh của chính quyền Sài Gòn đã rời bỏ vị trí, chính ông Phạm Kỳ Nhân cùng các đồng chí đã nhanh chóng đưa các chuyên viên kỹ thuật đến vận hành hệ thống, bảo đảm việc phát sóng lời tuyên bố đầu hàng của Tổng thống Dương Văn Minh được thực hiện trọn vẹn. Khoảnh khắc lịch sử ấy cũng được ghi lại qua bức ảnh do chính ông Phạm Kỳ Nhân chụp, trở thành một trong những hình ảnh mang tính biểu tượng của ngày đất nước thống nhất.
Cuộc đời và sự nghiệp của bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy là minh chứng cho lòng yêu nước sâu sắc, sự kiên trung và tinh thần hy sinh thầm lặng. Giữa những thử thách khắc nghiệt của chiến tranh, ông đã chọn con đường khó khăn nhất - sống và hoạt động trong lòng địch - để góp phần vào thắng lợi chung của dân tộc. Tấm lòng son sắt với non sông, đất nước của ông là biểu tượng đẹp, góp phần làm nên giá trị bền vững của hòa bình hôm nay.
"Người cha" đi tìm lại sự sống cho người nghiện
Một điều ít ai ngờ tới là ngay sau ngày đất nước thống nhất, bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy lại nhận được giấy mời đi học tập cải tạo. Không một lời giải thích, ông lặng lẽ thu xếp hành trang, nghiêm túc chấp hành mệnh lệnh của tổ chức. Trong bối cảnh khi ấy, không phải ai cũng hiểu rõ ý nghĩa và tính chất đặc biệt của nhiệm vụ này, nên giữa đồng đội vẫn có những ánh nhìn xót xa, thậm chí hoài nghi. Nhưng với ông, đó đơn giản là trách nhiệm phải hoàn thành. Hơn sáu tháng sau, ông rời trại, tiếp tục nhận nhiệm vụ tại khối Bảo vệ Chính trị thuộc Ban An ninh Nội chính Sài Gòn - Gia Định, mở ra một chặng đường công tác mới nhiều thử thách.
Năm 1976, ông được phân công làm Bác sĩ trưởng Trại giam Chí Hòa, trực tiếp điều trị cho hàng chục nghìn can phạm, trong đó có nhiều người nghiện ma túy. Công việc nơi đây không chỉ đòi hỏi chuyên môn vững vàng mà còn cần sự kiên nhẫn, lòng nhân ái và bản lĩnh nghề nghiệp. Tiếp xúc với những phận người lầm lỡ mỗi ngày, ông dần thấu hiểu nỗi đau và khát vọng được làm lại cuộc đời của họ. Từ đó, ông nhận ra: chữa bệnh không chỉ là chữa thể xác, mà còn là hành trình giúp con người tìm lại chính mình.
Bước sang những năm 1980, bác sĩ Khánh Duy được điều động về công tác tại Phòng An ninh Chính trị Nội bộ, phụ trách các lĩnh vực y tế, xã hội, khoa học - kỹ thuật, giáo dục và bảo vệ cơ quan Dân - Chính - Đảng. Đây là giai đoạn đất nước còn nhiều khó khăn, đặc biệt trong cách nhìn nhận đối với đội ngũ trí thức từng làm việc dưới chế độ cũ. Không ít bác sĩ tốt nghiệp Đại học Y khoa Sài Gòn đã tìm cách rời bỏ đất nước, dẫn đến tình trạng "chảy máu chất xám".
Trong hoàn cảnh đó, khi các tổ chức quốc tế bắt đầu cấp học bổng cho bác sĩ Việt Nam đi tu nghiệp nước ngoài, ông đã mạnh dạn đề xuất tạo điều kiện cho những người đủ năng lực được tham gia, bất kể xuất thân. Đây là một quan điểm tiến bộ trong thời điểm còn nhiều định kiến. Với sự chân thành, ông thường nhắn nhủ: "Hãy học thật tốt rồi trở về phục vụ đất nước. Khi các anh, chị trở về, cơ hội cho những người khác mới được mở ra, và đối tác cũng thêm tin tưởng".
Ông tin rằng: "Thầy giỏi thì học trò mới giỏi". Quan điểm giản dị nhưng sâu sắc ấy đã được thực tế chứng minh. Nhiều bác sĩ được cử đi học khi trở về đã trở thành chuyên gia đầu ngành, đóng góp quan trọng cho nền y học nước nhà. Điều đó khiến ông cảm thấy mãn nguyện vì đã góp một phần nhỏ vào sự phát triển chung.
Năm 1995, ông đảm nhiệm vai trò Hội thẩm Tòa án nhân dân TPHCM, tham gia xét xử nhiều vụ án, trong đó có không ít vụ liên quan đến ma túy. Mỗi phiên tòa khép lại là thêm một nỗi trăn trở. Ông xót xa trước những thanh niên đánh mất tương lai vì nghiện ngập. Chính điều đó thôi thúc ông tìm một con đường khác - con đường cứu người.
Năm 2000, sau khi nghỉ hưu, thay vì an nhàn, ông lại bắt đầu hành trình mới. Cùng đồng đội, ông thành lập Trung tâm Điều dưỡng và cai nghiện ma túy Thanh Đa. Tại đây, ông áp dụng phương pháp điều trị toàn diện: kết hợp y học với giáo dục, phục hồi nhận thức - hành vi - nhân cách. Người nghiện không chỉ được điều trị mà còn được trang bị kỹ năng sống, khơi dậy ý chí để làm lại cuộc đời. Chính cách tiếp cận nhân văn này đã giúp nhiều người thoát khỏi vòng xoáy nghiện ngập.
Không dừng lại ở đó, Trung tâm còn triển khai chương trình cai nghiện rượu, bia - một vấn đề ngày càng đáng lo ngại. Việc lạm dụng kéo dài có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến sức khỏe và làm biến đổi hành vi. Với các phác đồ phù hợp, nhiều người đã dần từ bỏ sự lệ thuộc, tìm lại sự cân bằng.
Trước thực tế người cao tuổi ngày càng dễ bị tổn thương, Trung tâm tiếp tục mở rộng mô hình chăm sóc dành cho người già. Đây không chỉ là nơi điều dưỡng mà còn là không gian sẻ chia, nơi họ được lắng nghe và tôn trọng. Uy tín của Trung tâm ngày càng được khẳng định, thu hút nhiều sinh viên đến thực tập, góp phần lan tỏa mô hình nhân văn ra cộng đồng.
Ở tuổi 80, bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy vẫn giữ nguyên nhiệt huyết, vẫn mong muốn tiếp tục cống hiến. Những đóng góp bền bỉ của ông đã được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Lao động hạng Ba.
Hành trình của ông không chỉ là câu chuyện của một người thầy thuốc, mà còn là hình ảnh của một "người cha" - lặng lẽ, kiên trì đi tìm lại sự sống và tương lai cho những con người từng lạc lối. Một cuộc đời bền bỉ cống hiến, góp phần làm sáng lên những giá trị nhân văn của xã hội.
Ở tuổi 80, khi nhiều người đã chọn cuộc sống an nhàn, bác sĩ Nguyễn Hữu Khánh Duy vẫn miệt mài cống hiến với một tinh thần không mệt mỏi. Từ những năm tháng hoạt động điệp báo trong lòng địch đến hành trình chữa lành cho những mảnh đời lầm lỡ, cuộc đời ông là minh chứng cho một tấm lòng son sắt, bền bỉ vì con người và đất nước.