Việt Nam - Nhật Bản: Từ đối tác chiến lược đến đồng kiến tạo tương lai

Không chỉ là hoạt động ngoại giao cấp cao nhằm củng cố quan hệ song phương, chuyến thăm còn phản ánh những điều chỉnh quan trọng trong tư duy hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản trước yêu cầu phát triển mới. Đáng chú ý, việc hai bên thông qua Tuyên bố Tầm nhìn chung với tinh thần "Đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi, vì tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường" cho thấy quan hệ Việt Nam - Nhật Bản đang hướng tới một giai đoạn phát triển mới, trong đó hợp tác kinh tế, công nghệ và an ninh ngày càng gắn kết chặt chẽ với nhau. Việc ký kết 11 văn kiện hợp tác trên nhiều lĩnh vực, cùng các hoạt động tiếp xúc cấp cao, doanh nghiệp và định chế tài chính, đã bước đầu cụ thể hóa định hướng này. Từ góc độ quan hệ quốc tế, có thể nhận diện ba ý nghĩa chiến lược nổi bật của chuyến thăm lần này.

Củng cố lòng tin

Trước hết, chuyến thăm phản ánh sự hội tụ ngày càng rõ nét về lợi ích chiến lược giữa Việt Nam và Nhật Bản trong một khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đang có nhiều biến động. Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung không chỉ giới hạn trong lĩnh vực quân sự, an ninh mà còn mở rộng sang thương mại, công nghệ, năng lượng, tài nguyên chiến lược và chuỗi cung ứng. Điều này đặt các quốc gia trong khu vực trước yêu cầu vừa duy trì quan hệ hợp tác với các nước lớn, vừa bảo đảm lợi ích quốc gia và khả năng tự chủ trong hoạch định chính sách.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam và Nhật Bản có những lợi ích tương đồng, đặc biệt là duy trì hòa bình, ổn định khu vực, bảo đảm tự do hàng hải, thúc đẩy hợp tác kinh tế và hạn chế những rủi ro từ sự phân cực trong quan hệ quốc tế. Tuy nhiên, sự tương đồng về lợi ích không đồng nghĩa với sự đồng nhất về lựa chọn chiến lược. Nhật Bản là đồng minh an ninh của Hoa Kỳ, trong khi Việt Nam kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế và chính sách quốc phòng không tham gia liên minh quân sự. Tuy vậy, chính sự khác biệt này tạo ra một đặc điểm đáng chú ý trong quan hệ Việt Nam - Nhật Bản là hai quốc gia có thể tăng cường hợp tác chiến lược mà không nhất thiết phải có cùng một cấu trúc liên minh hoặc lựa chọn đứng về một phía trong cạnh tranh nước lớn.

Việc hai bên nhất trí tăng cường hợp tác quốc phòng, an ninh, an ninh biển và phối hợp trong các cơ chế đa phương phản ánh sự gia tăng lòng tin chính trị, đồng thời mở rộng nội hàm quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện được xác lập từ năm 2023. Những định hướng hợp tác về nâng cao năng lực thực thi pháp luật trên biển, gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc và tham vấn quốc phòng - ngoại giao cho thấy quan hệ hai nước ngày càng có chiều sâu về an ninh.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hội đàm với Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae

Đặc biệt, trong vấn đề Biển Đông, sự nhất quán của hai nước về nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, nhất là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982, có ý nghĩa quan trọng đối với việc duy trì một trật tự khu vực dựa trên luật lệ. Việc thúc đẩy kết nối giữa Tầm nhìn Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở của Nhật Bản với Tầm nhìn ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương cũng phản ánh khả năng tìm kiếm những điểm giao thoa chiến lược mà không làm thay đổi những nguyên tắc đối ngoại cơ bản của Việt Nam.

Có thể thấy, hợp tác Việt Nam - Nhật Bản không đơn thuần nhằm tăng cường quan hệ song phương mà còn góp phần củng cố một cấu trúc khu vực mở để các quốc gia có thêm khả năng lựa chọn đối tác.

Kiến tạo năng lực

Nếu như trong nhiều thập niên, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản chủ yếu được nhận diện thông qua thương mại, đầu tư và hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), thì chuyến thăm lần này cho thấy xu hướng chuyển dịch sang một mô hình hợp tác mới từ bổ trợ nguồn lực sang cùng kiến tạo năng lực phát triển.

Trước đây, Nhật Bản có lợi thế về vốn, công nghệ, quản trị và thị trường, trong khi Việt Nam có ưu thế về lao động, vị trí địa kinh tế và tiềm năng tăng trưởng. Mô hình này đã góp phần quan trọng vào quá trình công nghiệp hóa và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế thế giới đang chuyển đổi mạnh mẽ, thu hút đầu tư nước ngoài không còn là mục tiêu tự thân. Điều quan trọng hơn là chất lượng đầu tư, khả năng chuyển giao công nghệ, phát triển doanh nghiệp trong nước và nâng cao vị trí của nền kinh tế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Chính vì vậy, một điểm đáng chú ý của chuyến thăm là việc hai nước xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực, liên kết chuỗi sản xuất - cung ứng và hợp tác tài chính là những trọng tâm mới. Các văn kiện được ký kết về nghiên cứu trí tuệ nhân tạo, hợp tác điện hạt nhân, phát triển Trường Đại học Việt - Nhật và hỗ trợ các dự án năng lượng đã tạo thêm cơ sở thể chế cho những định hướng này.

Từ những định hướng này, có thể nhận diện ba sự chuyển đổi quan trọng:

Thứ nhất, từ thu hút vốn sang thu hút công nghệ và tri thức. Trong giai đoạn phát triển mới, Việt Nam không chỉ cần các dự án đầu tư quy mô lớn mà còn cần những dự án có khả năng hình thành hệ sinh thái công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp nội địa. Hợp tác nghiên cứu AI và đào tạo nhân lực công nghệ cao có thể tạo nền tảng để Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào những ngành công nghiệp có giá trị gia tăng lớn.

Thứ hai, từ hợp tác thương mại sang hợp tác bảo đảm an ninh kinh tế. Khi cạnh tranh địa chính trị tác động ngày càng sâu sắc đến chuỗi cung ứng toàn cầu, việc đa dạng hóa thị trường, địa điểm sản xuất và nguồn cung nguyên liệu trở thành nhu cầu chung của cả hai nước. Hợp tác trong các lĩnh vực năng lượng, bán dẫn, nguyên liệu chiến lược và chuỗi cung ứng có thể tạo ra những lợi ích bổ sung đáng kể, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu của hai nền kinh tế.

Thứ ba, từ hỗ trợ phát triển sang cùng kiến tạo năng lực phát triển dài hạn. Tại cuộc gặp các tổ chức tài chính hàng đầu Nhật Bản ở Sở Giao dịch chứng khoán Tokyo, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu chuyển hợp tác tài chính từ quan hệ cung cấp và tiếp nhận vốn sang cùng phát triển thị trường tài chính, thiết kế phương thức huy động vốn hiện đại và đầu tư vào những công trình hạ tầng chiến lược.

Định hướng này mở ra khả năng hợp tác sâu hơn trong phát triển đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, cảng biển, logistics, năng lượng và hạ tầng số. Các cuộc tiếp xúc với những tập đoàn lớn như MUFG và Sumitomo cũng cho thấy nỗ lực kết nối nguồn lực tài chính, công nghệ và kinh nghiệm quản trị của Nhật Bản với nhu cầu phát triển mới của Việt Nam.

Tuy nhiên, các cam kết hợp tác chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành kết quả cụ thể. Khả năng tiếp nhận công nghệ của doanh nghiệp Việt Nam, chất lượng nguồn nhân lực, hiệu quả sử dụng vốn và năng lực chuẩn bị các dự án khả thi sẽ quyết định mức độ thành công của mô hình hợp tác mới. Do đó, giá trị lâu dài của chuyến thăm không chỉ nằm ở số lượng thỏa thuận được ký kết mà quan trọng hơn là khả năng tạo ra sự thay đổi về chất trong cấu trúc hợp tác song phương.

Tự chủ chiến lược

Một trong những nội dung có ý nghĩa và đáng quan tâm là việc khái niệm "tự chủ chiến lược" được đặt vào trung tâm của Tuyên bố Tầm nhìn chung Việt Nam - Nhật Bản. Trong quan hệ quốc tế hiện đại, tự chủ chiến lược không đồng nghĩa với sự biệt lập hay giảm thiểu hợp tác quốc tế. Trái lại, một quốc gia chỉ có thể duy trì khả năng tự chủ khi có đủ năng lực nội tại và mạng lưới quan hệ đối ngoại đa dạng để hạn chế những sức ép từ bên ngoài.

Đối với Việt Nam, yêu cầu này càng trở nên quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung ngày càng tác động sâu sắc đến môi trường an ninh và phát triển của Đông Nam Á. Việt Nam có quan hệ kinh tế sâu rộng với Trung Quốc, đồng thời mở rộng hợp tác với Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Liên minh Châu Âu và nhiều đối tác khác. Trong cấu trúc quan hệ đó, Nhật Bản giữ vị trí đáng chú ý bởi vừa có năng lực kinh tế và công nghệ lớn, vừa có lợi ích trực tiếp trong việc duy trì một Đông Nam Á ổn định và phát triển.

Từ góc nhìn chiến lược, tăng cường quan hệ với Nhật Bản nhằm đa dạng hóa đối tác, giúp Việt Nam gia tăng khả năng lựa chọn và giảm thiểu những rủi ro từ sự phụ thuộc quá mức vào bất kỳ một trung tâm quyền lực nào. Đặc biệt, hợp tác về an ninh biển, nâng cao năng lực thực thi pháp luật trên biển, gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc và các cơ chế tham vấn quốc phòng và ngoại giao có thể góp phần củng cố năng lực tự chủ của Việt Nam mà không làm thay đổi những nguyên tắc cơ bản trong chính sách quốc phòng.

Ở bình diện khu vực, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản còn gắn với vai trò trung tâm của ASEAN. Việc hai nước tiếp tục phối hợp trong các cơ chế ASEAN, hợp tác Mekong - Nhật Bản, CPTPP, RCEP và APEC có thể góp phần duy trì một cấu trúc khu vực mở, bao trùm và dựa trên luật lệ.

Tuy nhiên, tự chủ chiến lược không chỉ được bảo đảm bằng việc mở rộng quan hệ đối ngoại. Nó còn đòi hỏi năng lực kinh tế độc lập, khả năng làm chủ công nghệ, sức chống chịu của chuỗi cung ứng và năng lực hoạch định chính sách quốc gia. Bởi vậy, hợp tác với Nhật Bản chỉ thực sự phát huy giá trị chiến lược khi góp phần nâng cao những năng lực nội tại ấy.

Tóm lại, chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phản ánh xu hướng phát triển quan hệ Việt Nam - Nhật Bản theo hướng ngày càng toàn diện, gắn kết chặt chẽ hơn giữa lợi ích kinh tế với lợi ích chiến lược. Tuyên bố Tầm nhìn chung và những kết quả hợp tác cụ thể tạo ra khuôn khổ mới, song hiệu quả lâu dài sẽ phụ thuộc vào việc hiện thực hóa các cam kết, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, hạ tầng, nguồn nhân lực và an ninh kinh tế.

Trong một thế giới đang chuyển động theo hướng cạnh tranh và phân mảnh, giá trị của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản không chỉ nằm ở mức độ mở rộng hợp tác song phương, mà còn ở khả năng giúp mỗi quốc gia nâng cao năng lực phát triển, củng cố tự chủ chiến lược và đóng góp vào sự ổn định của khu vực.