Đồng chí đã làm công tác vận động quần chúng nhằm góp phần xây dựng cơ sở Cách mạng ở các vùng Nghi Lộc, Diễn Châu trong "đêm trước" của phong trào Xô Viết Nghệ - Tĩnh. Nguyễn Thị Minh Khai đã trở thành nhà hoạt động Cách mạng chuyên nghiệp năm 20 tuổi, sau khi xuất dương làm việc tại Chi nhánh Đông Phương Bộ của Quốc tế Cộng sản ở Hương Cảng. Cuộc đời hoạt động sôi nổi của Nguyễn Thị Minh Khai chủ yếu diễn ra trong thời gian lịch sử trên đất nước ta đã tạo ra được hai bước đột phá chấn động, qua các cao trào Cách mạng trong thập niên thứ ba của thế kỷ XX (1930 - 1931, 1936 - 1939). Trong hơn 5 năm đầu, Nguyễn Thị Minh Khai hoạt động ở hải ngoại: Hương Cảng, Thượng Hải, Mátxcơva. Trong 5 năm cuối sau khi về nước, đồng chí hoạt động trên địa bàn thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn.
Đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai sinh ngày 30/9/1910, tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh ra trong một gia đình công chức nhỏ. Lúc 9 tuổi, Nguyễn Thị Minh Khai đã được đi học chữ quốc ngữ tại trường nữ sinh của thành phố Vinh. Học hết lớp nhì trường nữ sinh, chị được chuyển sang học lớp nhất ở trường Tiểu học Cao Xuân Dục.
Chân dung đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai
Lúc bấy giờ, tiếng bom của Phạm Hồng Thái mưu giết tên toàn quyền Merlin đang kích động mạnh mẽ tinh thần yêu nước của Nhân dân, nhất là thanh niên, học sinh, trí thức ở Nghệ Tĩnh. Được các thầy giáo hướng dẫn, chị Minh Khai tham gia các phong trào yêu nước với tất cả nhiệt tình của tuổi thanh niên. Chị vận động nữ sinh góp tiền mua hoa, mua vải may băng tang đi dự lễ truy điệu nhà yêu nước Phan Châu Trinh và ký tên vào bản yêu sách đòi thực dân Pháp thả Phan Bội Châu, nhà Cách mạng nổi tiếng thời bấy giờ.
Mùa hè năm 1927, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai là người đầu tiên trong giới phụ nữ ở thành phố Vinh - Bến Thủy được kết nạp vào Hội Hưng Nam và được bầu vào Ban Chấp hành đại tổ (tức cấp thành bộ) Hội Hưng Nam, phụ trách công tác vận động phụ nữ. Năm 1929, chị thoát ly gia đình đi hoạt động Cách mạng bí mật. Đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai gia nhập Đông Dương Cộng sản Đảng - một trong những tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam, phụ trách tuyên truyền, huấn luyện đảng viên tại Trường Thi, Bến Thủy và những làng lân cận.
Ở nhà máy, đồng chí hòa mình trong phong trào công nhân, được công nhân yêu mến, tin cậy, do đó cơ sở Đảng được xây dựng, phong trào đấu tranh phát triển. Mùa hè năm 1930, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai được lệnh ra hoạt động ở Hải Phòng rồi từ đó được Đảng cử sang Hương Cảng làm việc tại Văn phòng Phương Nam của Bộ Phương Đông - Quốc tế Cộng sản. Tại đây, đồng chí được đồng chí Nguyễn Ái Quốc trực tiếp huấn luyện về lý luận Cách mạng. Đồng chí làm liên lạc giữa Thị ủy Hương Cảng của Đảng Cộng sản Trung Quốc với các tổ chức Cách mạng Việt Nam, ở giữa mạng lưới dày đặc cảnh sát và mật thám của thực dân Anh.
Trong thời gian ở Hương Cảng, đồng chí lấy bí danh là Cô Duy, Trần Thái Lan, Lý Huệ Phương... Năm 1931, đồng chí bị thực dân Anh cấu kết với thực dân Pháp và chính quyền phản động ở Quảng Châu bắt giam. Mặc dù bị tra tấn, đánh đập, đồng chí không hề bị khuất phục. Nhờ sự can thiệp của Quốc tế Đỏ, năm 1933 đồng chí được trả tự do. Ra tù, đồng chí đổi tên là Thị Vai, tìm đến Thượng Hải bắt liên lạc với đồng chí Lê Hồng Phong và hoạt động trong Ban lãnh đạo của Đảng ở ngoài nước.
Đầu năm 1935, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai cùng chồng là đồng chí Lê Hồng Phong được cử đi dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản tại Mátxcơva. Lần đầu tiên, với tên là Phan Lan, đồng chí đã đọc tham luận dõng dạc lên án chính sách xâm lược của thực dân Pháp, tố cáo tội ác dã man của chúng, nêu cao tinh thần đấu tranh Cách mạng của phụ nữ Đông Dương và phụ nữ Việt Nam.
Sau khi dự Đại hội VII Quốc tế Cộng sản ở Mátxcơva, chấp hành quyết định của Hội nghị Trung ương 2 (khóa I) về việc chuyển cơ quan lãnh đạo đầu não của Đảng ta về nước, nhằm kịp thời đáp ứng cho công tác chỉ đạo tổ chức thực hiện những nhiệm vụ công tác bức xúc trước sự chuyển biến mau lẹ của tình hình trên thế giới và trong nước, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai đã rời Thượng Hải về thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn trong thời điểm lịch sử ấy.
Lúc bấy giờ, có một vùng đất nổi tiếng giàu truyền thống chống giặc ngoại xâm tọa lạc ở phía Tây thành phố Sài Gòn nằm trên địa bàn xã Tân Thới Nhất - Bà Điểm thuộc huyện Hóc Môn, nơi hội tụ đủ cả những yếu tố thiên thời, địa lợi và nhân hòa. Đồng chí Tổng Bí thư Hà Huy Tập và hai anh em đồng chí Võ Văn Tần (Ủy viên Trung ương, Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, Bí thư Tỉnh ủy Gia Định) và Võ Văn Ngân (Ủy viên Trung ương, Bí thư Xứ ủy lâm thời Nam Kỳ) đã nhất trí chọn nơi này thiết lập một vùng "vành đai đỏ” của Trung ương để lãnh đạo phong trào Cách mạng trong cả nước. Trung tâm của vùng đất này, ông cha ta đã đặt tên "Thập bát phù viên". Theo cách gọi dân dã, đó là "Mười tám thôn vườn trầu" - nơi người dân sống bằng nghề truyền thống trồng trầu cau để mưu sinh.
Trong những năm tháng tập kết ra Miền Bắc, có thời gian tôi được vinh dự trực tiếp giúp việc cho đồng chí Hoàng Quốc Việt - một trong những chiến sĩ Cách mạng tiền bối của Đảng ta, nguyên Ủy viên Thường vụ Trung ương Đảng khóa I, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị khóa II, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng khóa III, IV. Cách đây 89 năm, vào hạ tuần tháng 9 năm 1937, đồng chí Hoàng Quốc Việt và đồng chí Nguyễn Văn Cừ được cử vào vùng "vành đai đỏ” Sài Gòn để dự Hội nghị Trung ương 4 (khóa I) tại ấp Tiền Lân. Thành phần tham dự hội nghị này gồm có: Tổng Bí thư Hà Huy Tập và các đồng chí Lê Hồng Phong, Hoàng Quốc Việt, Võ Văn Tần, Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Chí Diểu, Nguyễn Thị Minh Khai.
Một đôi lần, đồng chí Hoàng Quốc Việt đã kể lại cho tôi nghe về những ấn tượng sâu đậm của đồng chí đối với vùng "Mười tám thôn vườn trầu" - đó là tình cảm Cách mạng sâu sắc của Nhân dân và cảnh quan thiên nhiên độc đáo của vùng này mà không có bất cứ nơi nào có được. Cả những vườn trầu cau mênh mông được trồng nối tiếp liên thông với nhau từ thôn này sang thôn khác, từ nơi nọ đến nơi kia tạo thành một hậu cứ, một "an toàn khu" làm tấm lá chắn bảo vệ sự hoạt động cho cơ quan lãnh đạo đầu não của Đảng ta ở sát nách trung tâm Sài Gòn - Chợ Lớn.
Đồng chí Hoàng Quốc Việt cũng xúc động kể lại những hoài niệm đẹp về "ông già Tần" rất dễ mến, nhiệt tình và năng động, còn được gọi là "ông già Trầu" - một đồng chí Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ nổi tiếng của Đảng ta thuở ấy, người đã có công không nhỏ trong việc góp phần xây dựng "vành đai đỏ” tại "Mười tám thôn vườn trầu". Đó chính là đồng chí Võ Văn Tần. "Ông già Tần" rất thương yêu, quý mến hai vợ chồng Lê Hồng Phong - Nguyễn Thị Minh Khai và là người gắn bó mật thiết với Nguyễn Thị Minh Khai trong mọi hoạt động của Xứ ủy.
Thẻ đại biểu của đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai tham dự Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ 7 năm 1935 (Nguồn: Bảo tàng Hồ Chí Minh, Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh)
Trong thời gian đầu, sau khi về nước tham gia công tác lãnh đạo trong Xứ ủy Nam Kỳ, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai chủ yếu cư ngụ tại gia đình cơ sở Cách mạng, tọa lạc ven bờ rạch Tra giữa vùng đồng hoang ở xã Tân Thạnh Đông, nơi đóng cơ quan Xứ ủy của "ông già Tần". Đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai thường lui tới gia đình đồng chí Nguyễn Thị Sóc (Hai Sóc) ở ấp Tây Bắc Lân để gặp Tổng Bí thư Hà Huy Tập và đồng chí Võ Văn Ngân làm việc thường trực tại đây.
Sau khi được cử giữ trọng trách Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn trong Hội nghị Trung ương 4 mở rộng vào cuối tháng 8 và đầu tháng 9/1937, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai đã chuyển hẳn đến địa điểm công tác mới ở tại vùng trung tâm "Mười tám thôn vườn trầu". Trong những tháng năm không thể nào quên ấy, Nguyễn Thị Minh Khai đã được đồng chí, đồng bào hết lòng chở che, đùm bọc ở các ấp Đông Lân, Trung Lân và Tây Bắc Lân, chủ yếu là làm việc tại các gia đình chí cốt với Cách mạng: Ba Toàn, Phan Văn Tá, Nguyễn Văn Quýt, Nguyễn Thị Vải...
Một điều hết sức lý thú là tại ba hội nghị của Ban Chấp hành Trung ương khóa I được liên tiếp tổ chức ở "vùng vành đai đỏ Sài Gòn" từ hạ tuần tháng 8/1937 đến thượng tuần tháng 10/1939, đều có sự tham dự của đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai. Đây chính là những dấu son xác định vai trò và vị trí quan trọng của đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai trong việc tham gia công tác lãnh đạo của Đảng.
Ngoài những địa điểm công tác tại "vùng vành đai đỏ” ở "Mười tám thôn vườn trầu", với cương vị Xứ ủy viên, Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn, trực tiếp phụ trách Xưởng đóng tàu Ba Son và Công ty Hỏa xa, đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai đã để lại cho đời một nguồn "địa chỉ đỏ” vô cùng quý giá cả ở trong nội thành và các vùng ven đô. Theo hồi ký của đồng chí Minh Tranh, người được giao nhiệm vụ mang bản thảo cuốn sách "Tự chỉ trích" của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ từ Hà Nội vào thành phố Sài Gòn mùa hè năm 1939 để in ấn và phát hành, đồng chí Minh Tranh được đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai tiếp ba lần tại ba địa điểm khác nhau: tại xóm Bàn Cờ, ở một ngõ hẻm trên vùng Thủ Đức và trong nhà hộ sinh Hồng Phúc ở đường Frère Louis. Đối với chúng ta, những "địa chỉ đỏ” của đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai là một pho sử sống, cần phải được gia công khai thác nhằm góp phần phục dựng đầy đủ về một giai đoạn lịch sử Cách mạng quan trọng trên đất nước ta; cũng như để tái hiện lại cuộc đời, thân thế và sự nghiệp hoạt động Cách mạng vẻ vang của người nữ Bí thư lỗi lạc của thành phố Sài gòn - Chợ Lớn.
(Còn tiếp...)