Vượt qua thách thức
Khi một mô hình tổ chức thay đổi, không gian trách nhiệm của chính quyền cũng thay đổi theo. Cấp xã, phường không còn chỉ là nơi thực hiện những công việc hành chính thường nhật. Trong điều kiện mới, đây ngày càng là nơi trực tiếp xử lý những vấn đề phức tạp nhất của đời sống: an ninh trật tự, an sinh xã hội, đất đai, xây dựng, môi trường, dân cư, doanh nghiệp, thương mại, hạ tầng và những yêu cầu mới của phát triển kinh tế. Đồng thời, địa phương phải chủ động hơn trong việc xác định hướng đi, khai thác lợi thế và tạo ra những động lực tăng trưởng mới.
Sau một năm, điều cần đánh giá không chỉ là "bộ máy mới đã làm được gì”, mà là bộ máy mới đã vượt qua những thách thức nào và đã hình thành phương thức hành động mới ra sao. Một trong những thách thức đầu tiên là bảo đảm sự ổn định trong quá trình chuyển đổi. Mọi cuộc cải cách tổ chức đều tạo ra những thay đổi lớn về con người, chức năng, nhiệm vụ, địa bàn và phương thức phối hợp. Trong khi đó, đời sống xã hội không thể chờ bộ máy hoàn thiện rồi mới vận hành.
Người dân vẫn cần được bảo vệ, doanh nghiệp vẫn phải hoạt động, các vấn đề an ninh trật tự vẫn phát sinh từng ngày, các hoạt động kinh tế vẫn phải tiếp tục và những nhu cầu mới của xã hội vẫn xuất hiện. Chính vì vậy, giữ vững sự ổn định trong khi đồng thời tổ chức lại bộ máy là một thành tựu rất quan trọng của quá trình chuyển đổi. Cải cách chỉ có thể thành công nếu xã hội không bị gián đoạn trong quá trình thay đổi, các hoạt động thiết yếu vẫn được duy trì, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được bảo đảm và chính quyền cơ sở vẫn đủ khả năng phản ứng nhanh trước những vấn đề phát sinh.
Ở phương diện này, vai trò của lực lượng Công an cơ sở đặc biệt đáng chú ý. An ninh, trật tự là lĩnh vực mà mọi thay đổi về tổ chức đều được kiểm nghiệm rất trực tiếp. Một địa bàn rộng hơn, dân cư biến động hơn, các quan hệ kinh tế - xã hội phức tạp hơn và phương thức hoạt động của tội phạm ngày càng thay đổi, đòi hỏi lực lượng Công an không thể chỉ chờ vụ việc xảy ra rồi xử lý.
Khi lực lượng Công an bám sát địa bàn, chủ động phát hiện các nguy cơ, xử lý các vấn đề ngay từ khi mới phát sinh, đấu tranh với tội phạm ma túy, các hành vi vi phạm pháp luật và những vấn đề gây mất an ninh trật tự, giá trị không chỉ nằm ở số vụ việc được phát hiện và xử lý. Giá trị lớn hơn là ngăn không cho những vấn đề nhỏ phát triển thành những vấn đề lớn, ngăn nguy cơ hình thành điểm nóng và giữ cho đời sống bình thường của cộng đồng được bảo đảm. Đó là một dạng năng lực quản trị rất quan trọng: năng lực phòng ngừa.
Những kết quả trong đấu tranh phòng, chống ma túy và bảo đảm an ninh, trật tự ở cơ sở vì thế cần được nhìn nhận trong một logic rộng hơn. Việc phát hiện, bóc gỡ các điểm, đối tượng và hoạt động liên quan đến ma túy; chủ động quản lý địa bàn; kịp thời xử lý những dấu hiệu vi phạm; phối hợp giữa Công an với chính quyền, tổ dân phố, khu dân cư và các lực lượng xã hội không chỉ là nhiệm vụ nghiệp vụ của lực lượng Công an. Đó còn là biểu hiện của một hệ thống quản trị cơ sở đang vận hành gần địa bàn hơn, sâu hơn và chủ động hơn.
Nếu trước đây có thể phải chờ một vụ việc xảy ra mới xử lý, thì yêu cầu mới là phải nhìn thấy nguy cơ trước khi vụ việc xảy ra. Nếu trước đây quản lý địa bàn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và thông tin phân tán, thì hiện nay cần từng bước kết hợp giữa bám địa bàn với dữ liệu, công nghệ và mạng lưới thông tin xã hội. Nếu trước đây mỗi cơ quan giải quyết một phần việc, thì những vấn đề phức tạp đòi hỏi chính quyền và lực lượng chức năng phải phối hợp để xử lý đến cùng.
Vai trò của chính quyền cơ sở cần có một bước chuyển căn bản. Một xã, phường không thể chỉ được đánh giá bằng việc quản lý tốt những gì đang có. Trong bối cảnh cạnh tranh phát triển ngày càng lớn, địa phương phải biết mình có lợi thế gì, đang thiếu gì, cơ hội nào đang xuất hiện và có thể tạo ra giá trị mới ở đâu. Nói cách khác, chính quyền cơ sở cần chuyển từ tư duy quản lý hiện trạng sang xây dựng tương lai.
Thay vì chỉ hỏi làm thế nào để quản lý tốt địa bàn hiện tại, chính quyền có thể đặt câu hỏi: địa phương này có thể trở thành gì trong 5 năm, 10 năm tới; người dân sẽ cần những dịch vụ nào; doanh nghiệp có thể tham gia vào những lĩnh vực nào; những nguồn lực hiện có có thể kết nối thành chuỗi giá trị nào; chính quyền cần làm gì để tạo môi trường thuận lợi cho những hoạt động ấy hình thành một cách đúng pháp luật và bền vững? Đó chính là lúc chính quyền bắt đầu làm công việc của một chủ thể kiến tạo phát triển.
Trong cách tiếp cận đó, hợp tác với doanh nghiệp không còn là một hoạt động phụ trợ, mà trở thành một phương thức quan trọng để địa phương huy động nguồn lực xã hội. Chính quyền cần biết lắng nghe doanh nghiệp, hiểu khó khăn của doanh nghiệp, cung cấp thông tin, kết nối các chủ thể và chủ động nhận diện những điểm nghẽn thuộc phạm vi trách nhiệm của mình. Doanh nghiệp có vốn, công nghệ, kinh nghiệm thị trường và khả năng tổ chức sản xuất kinh doanh. Nhà nước có thể chế, quy hoạch, hạ tầng, thông tin và khả năng điều phối. Khi hai nguồn lực đó được kết nối đúng cách, địa phương có thể tạo ra những giá trị mà riêng từng bên khó tạo ra.
Thành tựu đạt được
Các cấp phường, xã cũng có thể từng bước chuyển từ những hoạt động y tế mang tính chiến dịch sang một cơ chế chăm sóc sức khỏe thường xuyên. Những chương trình khám sàng lọc, đo huyết áp, đường huyết, tư vấn dinh dưỡng, sức khỏe tâm thần, chăm sóc người cao tuổi, tiêm chủng, phòng chống dịch bệnh và truyền thông sức khỏe nếu được tổ chức đều đặn, có dữ liệu theo dõi và gắn với từng nhóm dân cư sẽ tạo ra giá trị lớn hơn rất nhiều so với những hoạt động rời rạc.
Đặc biệt, với người cao tuổi, thành tựu cần được nhìn rộng hơn việc cấp thẻ bảo hiểm y tế hoặc tổ chức khám bệnh định kỳ. Một chính quyền cơ sở có năng lực phải từng bước hình thành mạng lưới chăm sóc người cao tuổi ngay trong cộng đồng. Đó có thể là việc lập danh sách và theo dõi những người cao tuổi sống một mình; quản lý các trường hợp có bệnh mạn tính; tổ chức các điểm sinh hoạt, vận động và giao lưu; hướng dẫn phòng ngừa té ngã; tư vấn dinh dưỡng; kết nối gia đình với trạm y tế; phát hiện sớm những trường hợp cần hỗ trợ y tế hoặc xã hội.
Một thành tựu khác có thể nhìn thấy ở cấp cơ sở là khả năng phòng bệnh và kiểm soát nguy cơ sức khỏe trên địa bàn. Chính quyền phường, xã có lợi thế mà các cấp khác khó có được: họ ở gần cộng đồng. Họ biết khu dân cư nào đông người, khu vực nào có nguy cơ ngập úng, môi trường nào có vấn đề, trường học nào tập trung đông trẻ em, khu vực nào có nhiều người cao tuổi, nơi nào có nguy cơ phát sinh dịch bệnh. Khi dữ liệu y tế được kết nối với dữ liệu dân cư, môi trường và địa bàn, chính quyền có thể chuyển từ phản ứng sau khi dịch bệnh xảy ra sang phát hiện và phòng ngừa nguy cơ từ sớm.
Đây có thể là một trong những giá trị lớn nhất mà mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cần hướng tới: xây dựng những địa bàn vừa ổn định, an toàn, vừa năng động và có khả năng phát triển. Sau một năm, những thành tựu đạt được cần được ghi nhận một cách tích cực. Sự ổn định của địa bàn trong quá trình tổ chức lại bộ máy, khả năng bám sát cơ sở và xử lý các vấn đề an ninh trật tự, những kết quả trong đấu tranh phòng chống ma túy và tội phạm, cùng với sự chủ động của chính quyền trong thúc đẩy kinh tế, kết nối doanh nghiệp và tìm kiếm hướng phát triển mới là những minh chứng cho thấy bộ máy cơ sở đang từng bước thích ứng với yêu cầu mới.
Nhưng giá trị lớn nhất của những kết quả ấy không nằm ở việc chứng minh rằng mọi việc đã hoàn hảo. Giá trị nằm ở chỗ chính quyền đã cho thấy khả năng thích ứng, khả năng vượt qua giai đoạn chuyển đổi và khả năng hình thành những phương thức làm việc mới. Từ một bộ máy phải thích nghi với một cấu trúc mới, chính quyền cơ sở đang từng bước chuyển sang một trạng thái chủ động hơn: chủ động giữ địa bàn, chủ động phát hiện vấn đề, chủ động phòng ngừa, chủ động thúc đẩy kinh tế, chủ động kết nối doanh nghiệp và chủ động tìm kiếm những chiến lược phát triển phù hợp với đặc điểm của địa phương.
Một năm đầu tiên của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vì vậy không nên chỉ được nhìn như một năm "sắp xếp lại bộ máy". Đó phải được xem là năm đầu tiên của một quá trình chuyển đổi phương thức quản trị. Từ quản lý hồ sơ sang quản lý vấn đề; từ xử lý vụ việc sang phòng ngừa và dự báo; từ chờ chỉ đạo sang chủ động hành động; từ quản lý hiện trạng sang xây dựng chiến lược phát triển; từ làm đúng phần việc sang chịu trách nhiệm về kết quả; từ sử dụng nguồn lực nhà nước là chính sang chủ động kết nối và huy động nguồn lực xã hội.
Nếu những chuyển đổi ấy tiếp tục được củng cố, chính quyền cơ sở sẽ không chỉ trở nên tinh gọn hơn mà còn trở nên mạnh hơn về năng lực thực thi.
(CATP) Sau một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, điều đáng ghi nhận trước hết là một thay đổi có ý nghĩa: cách tổ chức bộ máy đang từng bước được chuyển hóa thành một phương thức phục vụ người dân trực tiếp hơn, nhanh hơn và rõ trách nhiệm hơn. Việc giảm tầng nấc trung gian, sắp xếp lại đầu mối, đẩy mạnh phân cấp, cải cách thủ tục hành chính và ứng dụng công nghệ số không chỉ là sự thay đổi về cơ cấu tổ chức. Quan trọng hơn, đó là quá trình đưa chính quyền đến gần hơn với đời sống, để những quyết định quản lý có thể được chuyển hóa nhanh hơn thành kết quả cụ thể đối với người dân và doanh nghiệp.