(CATP) Khi một xã hội bước vào giai đoạn tự ý thức về chất lượng phát triển của mình, nhu cầu đo lường những giá trị tưởng như "phi vật chất" trở thành một đòi hỏi tất yếu. Các hoạt động văn hóa - đặc biệt là một thiết chế xã hội quy mô như Tết - nếu chỉ được đánh giá bằng cảm nhận chung chung thì chúng sẽ luôn đứng ngoài hệ thống quản trị thực chất. Khi đó, nguồn lực xã hội tiếp tục được phân bổ theo thói quen, theo quán tính hành chính hoặc theo biểu tượng hình thức, thay vì dựa trên tác động thực tế đối với con người và đời sống cộng đồng. Vì vậy, việc xây dựng một hệ tiêu chí và chỉ số đo lường không nhằm kỹ trị hóa văn hóa, mà nhằm đặt văn hóa vào vị trí có thể quan sát, so sánh, điều chỉnh và cải thiện, tạo điều kiện để các cơ quan quản trị xã hội, tổ chức cộng đồng, doanh nghiệp và chính người dân nhận thức rõ Tết đang tạo ra giá trị gì, cho ai, ở mức độ nào, từ đó tránh lãng phí, phô trương và hướng tới chiều sâu trải nghiệm.
Kiến tạo một hệ đo lường giá trị của Tết
Trong việc kiến tạo một hệ đo lường giá trị của Tết ở cấp độ quản trị xã hội, các bộ tiêu chí không nên được nhìn như những danh mục rời rạc, mà như một cấu trúc liên hoàn phản ánh đầy đủ đời sống văn hóa - kinh tế - xã hội diễn ra trong cùng một thời điểm. Khi chuyển các tiêu chí ấy sang văn xuôi, điều quan trọng là giữ được logic nền tảng: Tết chỉ có ý nghĩa khi con người tham gia thực chất, trải nghiệm có chiều sâu, giá trị kinh tế được tạo ra bền vững, niềm tin xã hội được củng cố và hành vi tiêu dùng hướng tới trách nhiệm.
Trước hết, tiêu chí về mức độ tham gia cộng đồng đóng vai trò nền tảng, bởi văn hóa không tồn tại nếu thiếu sự tham dự của con người. Một mùa Tết chỉ mang lại giá trị xã hội khi nó thực sự thu hút cư dân tham gia vào các hoạt động chung - từ sinh hoạt khu phố, lễ hội, thiện nguyện đến trải nghiệm văn hóa. Điều cần quan sát không chỉ là tỷ lệ người tham gia, mà còn là sự phân bố giữa các nhóm tuổi, nghề nghiệp, điều kiện kinh tế, đặc biệt là khả năng tiếp cận của những nhóm yếu thế. Đồng thời, chiều sâu tham gia cũng phải được xem xét qua thời gian đóng góp, vai trò chủ động hay thụ động, và mức độ tương tác xã hội hình thành trong quá trình ấy. Giá trị bền vững chỉ xuất hiện khi sự tham gia không dừng ở một thời điểm mà tiếp tục lặp lại qua các năm, hình thành những nhóm cộng đồng tự tổ chức và lan tỏa hoạt động ra ngoài khuôn khổ lễ hội.
Nếu tiêu chí tham gia phản ánh bề rộng, thì tiêu chí về chất lượng trải nghiệm văn hóa phản ánh chiều sâu. Tết không chỉ cần đông người hiện diện mà còn phải làm giàu nhận thức và cảm xúc. Một trải nghiệm có giá trị giúp mở rộng hiểu biết về phong tục, lịch sử, nghệ thuật truyền thống, đặc biệt đối với thế hệ trẻ, tạo nên ký ức chung được nhắc lại trong gia đình và cộng đồng. Khi ký ức và cảm xúc tích cực được tích lũy, chúng trở thành nền tảng cho sự gắn bó xã hội dài hạn.
Song song đó, tiêu chí về tác động kinh tế sáng tạo giúp chuyển góc nhìn từ tiêu dùng ngắn hạn sang tạo sinh kế. Tết có thể kích hoạt doanh thu cho các sản phẩm văn hóa, thủ công, nghệ thuật, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho những người trực tiếp tham gia sản xuất và cung ứng dịch vụ. Giá trị kinh tế không dừng ở con số trực tiếp mà còn nằm ở khả năng lan tỏa: mức độ tham gia của doanh nghiệp nhỏ, sự liên kết với du lịch, ẩm thực hay thương mại, sự xuất hiện của sản phẩm hoặc thương hiệu mới sau dịp lễ. Khi những mô hình tổ chức, ý tưởng hay công nghệ mới được thử nghiệm và duy trì, Tết trở thành không gian thúc đẩy đổi mới sáng tạo thay vì chỉ tiêu thụ nguồn lực.
Khai hội Xuân Yên Tử 2026, lan tỏa giá trị di sản thế giới
Một chiều sâu hơn nằm ở tiêu chí về niềm tin xã hội. Lễ hội chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó củng cố sự tin cậy giữa con người với nhau và với các thiết chế tổ chức. Khi những mối quan hệ hình thành trong dịp Tết tiếp tục được duy trì, tạo thành mạng lưới kết nối xã hội và hợp tác kinh tế lâu dài, lễ hội đã đóng góp vào việc tích lũy vốn xã hội - một nguồn lực vô hình nhưng bền vững.
Tiêu chí về hành vi tiêu dùng cho thấy cấu trúc giá trị của xã hội được biểu hiện ra sao trong thực tế đời sống. Việc quan sát cơ cấu chi tiêu - giữa trải nghiệm văn hóa và vật chất, giữa sản phẩm nội địa và sản phẩm thiếu bền vững - giúp nhận diện hướng vận động của thị trường và nhận thức cộng đồng. Ở tầng sâu hơn, sự thay đổi thái độ và nhận thức về tiêu dùng có ý thức, cũng như xu hướng chuyển biến hành vi qua các năm, phản ánh quá trình trưởng thành văn hóa của xã hội.
Khi nhìn tổng thể, năm bộ tiêu chí này tạo thành một hệ quan sát thống nhất: từ sự hiện diện của con người, chiều sâu trải nghiệm, giá trị kinh tế tạo ra, mức độ tin cậy xã hội, đến cách xã hội tiêu dùng nguồn lực. Tinh gọn lại, chúng không chỉ đo lường một mùa lễ hội mà phản ánh cách một cộng đồng sống, tương tác và phát triển. Nhờ đó, Tết không còn là một chu kỳ diễn ra theo quán tính, mà trở thành một không gian có thể được nhận diện, điều chỉnh và nuôi dưỡng theo hướng mang lại giá trị sâu sắc hơn cho con người và xã hội
Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá Tết xuất phát từ ba nguyên lý chính
Nguyên lý thứ nhất là nguyên lý hữu hình hóa giá trị xã hội. Trong đời sống văn hóa, phần lớn giá trị tồn tại dưới dạng cảm nhận: sự gắn kết, niềm vui, niềm tin, ký ức chung. Nhưng quản trị xã hội hiện đại không thể dựa trên cảm nhận mơ hồ. Khi giá trị không được quan sát và đo lường, nó không thể trở thành cơ sở phân bổ nguồn lực. Hữu hình hóa không có nghĩa là giản lược văn hóa thành con số, mà là tạo ra những dấu hiệu có thể theo dõi được - mức độ tham gia cộng đồng, chất lượng trải nghiệm, hành vi tiêu dùng, tác động sinh kế - để xã hội nhận biết Tết đang tạo ra điều gì. Đây là bước chuyển từ nhận thức biểu tượng sang nhận thức vận hành.
Nguyên lý thứ hai là định hướng hành vi thông qua đo lường. Chỉ số không chỉ phản ánh thực trạng mà còn định hình hành động. Khi xã hội lựa chọn đo số lượng mâm cỗ hay lượng chi tiêu xa xỉ, hành vi tiêu dùng sẽ đi theo hướng phô trương. Nhưng khi xã hội đo mức độ gắn kết cộng đồng, tỷ lệ tham gia hoạt động chung, hay sự lan tỏa sinh kế sáng tạo, thì hành vi của các chủ thể sẽ tự điều chỉnh theo hướng tạo giá trị thực. Đo lường vì vậy trở thành một công cụ văn hóa - một cách định nghĩa cái gì được coi là có ý nghĩa.
Nguyên lý thứ ba là liên kết hệ sinh thái xã hội. Tết không phải là một chuỗi sự kiện rời rạc mà là điểm giao nhau của nhiều hệ thống: kinh tế tiêu dùng, văn hóa cộng đồng, quản trị đô thị, dịch chuyển dân cư, du lịch, sinh kế sáng tạo. Khi các chỉ số được xây dựng đồng bộ, chúng tạo ra một bức tranh tổng thể, cho phép các lĩnh vực phối hợp thay vì vận hành riêng lẻ. Đó là cách đưa lễ hội từ trạng thái tự phát sang trạng thái có điều phối chiến lược.
Từ ba nguyên lý này, việc xây dựng các tiêu chí cụ thể - như mức độ tham gia cộng đồng, chất lượng trải nghiệm văn hóa, tác động kinh tế sáng tạo, niềm tin xã hội, hành vi tiêu dùng - không còn chỉ là hoạt động kỹ thuật mà trở thành cơ chế giúp xã hội quan sát chính mình. Khi biết bao nhiêu người thực sự tham gia, bao nhiêu giá trị văn hóa được tiếp thu, bao nhiêu sinh kế được tạo ra, hay hành vi tiêu dùng đang chuyển dịch theo hướng nào, các nhà quản trị có thể điều chỉnh chính sách, thiết kế không gian công cộng, tổ chức hoạt động văn hóa hoặc định hướng thị trường một cách có căn cứ.
Ý nghĩa chiến lược lâu dài của việc này cần được nhìn trong tinh thần chuyển đổi nhận thức xã hội và nâng cao năng lực hấp thụ văn hóa - điều mà các định hướng cải cách gần đây đặt trọng tâm. Trước hết, hệ chỉ số tạo ra một nền tảng để văn hóa không còn bị xem là lĩnh vực phụ trợ, mà trở thành một thành tố có thể tích hợp vào hoạch định phát triển. Khi giá trị văn hóa được đo lường, nó có thể được bảo vệ và đầu tư ngang với hạ tầng hay kinh tế. Thứ hai, nó góp phần xây dựng năng lực tự điều chỉnh của xã hội. Khi cộng đồng nhìn thấy kết quả của chính mình qua dữ liệu, ví dụ mức độ gắn kết tăng lên hay lãng phí giảm đi thì quá trình thay đổi không cần áp đặt từ trên xuống. Nhận thức tập thể dần hình thành và điều chỉnh hành vi theo hướng bền vững hơn. Đây là cơ chế chuyển từ quản lý bằng mệnh lệnh sang định hướng bằng nhận thức.
Thứ ba, về dài hạn, việc đo lường giúp tích lũy tri thức xã hội. Qua từng năm, dữ liệu tạo thành chuỗi quan sát dài hạn, cho phép nhận diện xu hướng biến đổi văn hóa, biến động tiêu dùng, hay thay đổi cấu trúc cộng đồng. Ý nghĩa sâu xa nhất nằm ở việc tái định vị Tết như một công cụ phát triển con người. Khi Tết được nhìn nhận qua hệ tiêu chí giá trị thay vì qua hình thức lễ nghi, nó trở thành không gian nuôi dưỡng niềm tin, ký ức chung, kỹ năng cộng đồng và sinh kế sáng tạo. Đây chính là nền tảng cho một xã hội có khả năng tự tái tạo văn hóa và duy trì bản sắc trong bối cảnh biến động toàn cầu. Vì vậy, xây dựng hệ chỉ số không phải là việc phụ trợ cho một lễ hội truyền thống mà là một bước đi chiến lược nhằm đặt văn hóa vào trung tâm của năng lực quản trị dài hạn - nơi mỗi chu kỳ Tết không chỉ khép lại một năm cũ mà còn đóng góp tích lũy vào sức mạnh xã hội của những năm tiếp theo.
Ở cấp độ tổng hợp, hệ tiêu chí này giúp định vị lại vai trò của Tết trong cấu trúc phát triển quốc gia. Thông qua việc đo lường mức độ tham gia cộng đồng, chất lượng trải nghiệm văn hóa, tác động kinh tế sáng tạo, niềm tin xã hội và hành vi tiêu dùng, xã hội có khả năng nhìn thấy rõ những gì trước đây chỉ tồn tại dưới dạng cảm nhận. Điều này tạo điều kiện để nguồn lực công và nguồn lực xã hội được phân bổ trên cơ sở giá trị thực, thay vì dựa vào hình thức hay thói quen. Văn hóa vì vậy không còn đứng bên ngoài hệ thống hoạch định, mà trở thành một thành tố được tích hợp vào quản trị phát triển.
(CATP) Tinh thần mà Bộ Chính trị xác lập trong Nghị quyết 80-NQ/TW nhấn mạnh rằng văn hóa không chỉ là lĩnh vực bảo tồn, mà là nền tảng hình thành con người và sức mạnh nội sinh. Khi đặt Tết trong khung tư duy này, vị thế của nó cần được xác lập lại: Tết phải được nhìn như một môi trường thực hành văn hóa có khả năng định hình hệ giá trị xã hội. Những hành vi diễn ra trong dịp Tết - cách tiêu dùng, cách ứng xử, cách chia sẻ - chính là quá trình giáo dục xã hội tự nhiên. Nếu được định hướng đúng, Tết trở thành không gian nuôi dưỡng nhân cách; nếu buông lỏng, nó dễ tái sản xuất những lệch chuẩn.