Bài cuối: Bộ mặt thành phố thay đổi từng ngày

Từ con rạch ô nhiễm bậc nhất thành phố

Trong ký ức người dân, trước những năm 1990, rạch Xuyên Tâm là dòng nước trong veo, hai bên cây cối xanh mát, nhiều cá nên mọi người có thể bơi lội, lấy nước sinh hoạt trực tiếp dưới con rạch này. Tuy nhiên qua thời gian, do tốc độ đô thị hóa của thành phố phát triển nhanh, người dân tứ phương đổ về đây sinh sống, nhà cửa bắt đầu chen chúc nên nhiều người đổ ra rạch Xuyên Tâm để cơi nới làm nhà và biến con rạch thành nơi sinh sống của cả nghìn hộ gia đình. Cùng với đó, tất cả rác thải, chất thải vệ sinh, xác động vật... đều bị đổ xuống con rạch khiến dòng nước nơi đây chuyển thành màu đen đặc và hôi thối.

Theo ghi nhận của phóng viên Chuyên đề Công an TPHCM, tại khu vực cầu liên phường rạch Xuyên Tâm, rác thải sinh hoạt nổi lềnh bềnh trên dòng nước đen kịt, bốc mùi hôi thối lan ra cả khu vực. Hơn 2 thập kỷ qua, ngày nào người dân khu vực này cũng sinh hoạt, ăn, ngủ ngay cạnh dòng kênh hôi thối. Con rạch lúc nào cũng tràn ngập rác thải, chuột, muỗi, dịch bệnh tiềm ẩn nguy cơ xâm nhập người dân. Rác thải không chỉ bốc mùi hôi thối còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường cũng như cuộc sống của các hộ dân xung quanh, đặc biệt vào những ngày trời nắng, nước rút.

Phối cảnh hai bên rạch Xuyên Tâm, mỗi bên 2 làn xe rộng 6m, vỉa hè 3 - 4m, sẽ giúp người dân di chuyển thuận tiện, tạo cảnh quan đô thị mới trong nội đô

Bà Nguyễn Thị Ngần, một người dân có hơn 50 năm sinh sống nơi đây cho biết, trước những năm 1980 của thế kỷ trước, dân cư còn thưa thớt, nước chảy ở con rạch có màu trong xanh, cá tôm sống thành bầy đàn. Vào sáng sớm hay chiều muộn có rất nhiều người mang lưới ra đây bắt cá. Tuy nhiên, gần 30 năm trở lại đây do tốc độ đô thị hóa cao, người dân đua nhau đóng cọc và dựng nhà ra đây sống tạm. Cá biệt, có những gia đình 2 - 3 thế hệ sống chen chúc trong những căn nhà tạm bợ trên con rạch.

Còn anh Nguyễn Văn Trung cho biết, đã gắn bó với nơi này suốt 30 năm, nên khi chuyển đi không khỏi bùi ngùi, nhớ bà con lối xóm. Dù vậy, anh cũng thấy an tâm khi gia đình sắp bắt đầu cuộc sống mới tại căn hộ chung cư trên đường Nguyễn Hữu Cảnh, với điều kiện sinh hoạt khang trang, ổn định hơn. Theo anh Trung, người dân được tái định cư bằng các hình thức tự lo nơi ở mới hoặc được bố trí nhà ở xã hội, căn hộ chung cư và nền đất tái định cư.

Trong khi đó, những ngày này người dân dọc đường Bùi Hữu Nghĩa, nhiều hộ sau khi di dời đồ đạc, tài sản bắt đầu tháo mái nhà, đập bỏ tường, thu dọn xà bần để bàn giao mặt bằng trống, phục vụ dự án. Những chiếc xe cẩu hối hả phá dỡ phần nền của những căn nhà được người dân xây dựng kiên cố. Đơn vị thi công luôn túc trực 24/24 để phá dỡ nhà giúp người dân. Việc tháo dỡ căn nhà rộng khoảng 70m2 mất khoảng 5 ngày, chi phí hơn chục triệu đồng, nhiều hạng mục như cửa sắt, cầu thang, khung thép được tận dụng bán phế liệu.

Theo quan sát của chúng tôi, nhiều hộ dân nơi đây thuê 4 - 5 nhân công đến tháo dỡ nhà cửa, thu gom vật liệu, với xà bần và phế liệu tập kết thành đống ven đường chờ vận chuyển khỏi khu vực giải tỏa. Bên cạnh những căn nhà đã tháo dỡ xong, ông Nguyễn Thanh Sơn, 70 tuổi, tất bật đóng gói tivi, tủ lạnh, máy giặt cùng nhiều đồ đạc vào thùng carton để chuẩn bị chuyển sang nơi ở mới. Gắn bó với căn nhà 58m2 từ năm 1980, ông cho biết gia đình nhận bồi thường 170 triệu đồng/m2 nhưng vẫn không khỏi tiếc nuối khi rời nơi ở đã quen thuộc.

Công tác giải phóng mặt bằng sắp hoàn thành

Trong khi đó, hàng chục hộ dân phường Gia Định cũng đang khẩn trương tháo dỡ nhà, bàn giao mặt bằng để xây dựng công viên, mở đầu cho dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm sau hơn 20 năm chờ triển khai. Đoạn rạch dọc đường Bùi Hữu Nghĩa, điểm khởi đầu của dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm, đang được giải tỏa để phục vụ việc mở rộng đường hiện hữu, xây dựng công viên ven rạch và bổ sung không gian công cộng cho người dân khu vực. Trong quá trình bồi thường, khu vực mặt tiền đường Bạch Đằng có đơn giá đền bù cao nhất dự án, hơn 280 triệu đồng/m2.

Đến dự án trọng điểm thay đổi bộ mặt thành phố

Trao đổi với chúng tôi, ông Đậu An Phúc, Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TPHCM cho biết, sau những lần ngưng rồi tái thực hiện dự án, đến đầu tháng 10/2023, UBND TPHCM phê duyệt dự án nạo vét, cải tạo môi trường, xây dựng hạ tầng rạch Xuyên Tâm từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đến sông Vàm Thuật. Dự án có tổng chiều dài gần 9 km, gồm tuyến rạch Xuyên Tâm dài hơn 6,6 km và 3 tuyến nhánh gồm: rạch Cầu Sơn, rạch Bình Lợi, rạch Bình Triệu dài hơn 2,2 km. Sau hơn 20 năm chờ đợi, dự án trọng điểm rạch Xuyên Tâm đang có bước tiến đột phá. Hàng ngàn hộ dân đã đồng thuận, thần tốc bàn giao mặt bằng.

Theo ông Phúc, trước đây con rạch này là nơi sống của hàng ngàn người dân thành phố. Từ nhiều năm nay, họ phải ăn, ngủ bên dòng kênh hôi thối ngập rác thải và bệnh dịch. Dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm có diện tích đất phải thu hồi là 158.800m2 với 1.880 trường hợp bị ảnh hưởng, trong đó quận Gò Vấp (cũ) có 84 trường hợp, Bình Thạnh (cũ) 1.796 trường hợp. Tính tới thời điểm hiện tại, dự án đã gần hoàn tất mặt bằng và đang bước vào giai đoạn thi công.

Dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm

Thực tế, dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm có tổng mức đầu tư hơn 17.200 tỷ đồng, trong đó chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chiếm phần lớn với gần 14.000 tỷ đồng. Dự án ảnh hưởng đến gần 2.200 hộ dân và tổ chức, tạo ra áp lực cực lớn đối với công tác giải phóng mặt bằng của khu vực quận Bình Thạnh và quận Gò Vấp trước đây.

Theo ông Phúc, đây là dự án trọng điểm của TPHCM với mục tiêu cải thiện môi trường, chỉnh trang đô thị. Dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm được UBND TPHCM phê duyệt từ tháng 5/2002 nhưng kéo dài hơn 20 năm do vướng thủ tục và giải phóng mặt bằng. Nhiều đoạn rạch bị ô nhiễm, nhà cửa lấn chiếm, ảnh hưởng đời sống hàng nghìn hộ dân.

Dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm chia làm hai đoạn, gồm tuyến chính dài gần 6,7 km, từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đến sông Vàm Thuật và ba nhánh dài hơn 2,2 km (nhánh cầu Sơn, Bình Triệu và Bình Lợi). Hiện tuyến rạch bị ô nhiễm trầm trọng, hai bên trước đây là những căn nhà lụp xụp, cơi nới, lấn chiếm ra mặt nước, không có bờ kè. Trong đó, đoạn hẹp nhất ở gần cầu Sơn, lòng kênh chỉ khoảng 4 m. Theo kế hoạch, lòng rạch được nạo vét với độ sâu 3,5 m, rộng 20 - 30 m cùng hệ thống thu gom nước thải, nước mưa hai bên tuyến.

Một số đoạn sẽ được thi công cống hộp kết hợp rạch hở, sử dụng như hệ thống thoát nước cho khu vực. Nước thải được thu gom kết nối hệ thống chung của thành phố, đưa về nhà máy xử lý nước thải, đáp ứng nhu cầu thoát nước cho lưu vực khoảng 705 ha ở quận Bình Thạnh (cũ) và một phần Gò Vấp (cũ). Cùng với việc cải tạo rạch, các hạng mục kết nối với các cầu bắc ngang tuyến như: Bạch Đằng, Đinh Bộ Lĩnh, Bùi Đình Túy, Chu Văn An, Rạch Lăng cũng được đầu tư bảo đảm đồng bộ.

Rạch Xuyên Tâm đi qua 4 phường An Nhơn, Bình Thạnh, Bình Lợi Trung và Gia Định, tổng mức đầu tư hơn 17.230 tỷ đồng. Rạch Xuyên Tâm được nạo vét, cải tạo, làm đường mới hai bên giúp chỉnh trang đô thị, giảm ô nhiễm. Toàn bộ tuyến kè được bảo vệ bằng cừ bê tông dự ứng lực. Hai bên rạch sẽ được xây dựng đường giao thông quy mô 2 làn xe mỗi bên cùng công viên, mảng xanh, đèn chiếu sáng. Ngoài ra, hai đường dọc bờ khi hoàn thành sẽ kết nối với các tuyến xung quanh như Trường Sa, Đinh Bộ Lĩnh, Bạch Đằng... góp phần hoàn thiện mạng lưới giao thông cho khu vực.

Theo ông Đậu An Phúc, nhằm đẩy nhanh tiến độ, đơn vị sẽ làm việc lại với các nhà thầu để xây dựng tiến độ chi tiết. Trường hợp cần thiết, công trường sẽ tăng ca, tăng kíp để đẩy nhanh tiến độ, phấn đấu hoàn thành toàn bộ dự án vào cuối năm 2027. Khi hoàn thành, công trình sẽ giúp cải thiện thoát nước, giảm ô nhiễm, chỉnh trang đô thị và hình thành tuyến đường ven rạch qua khu vực nội đô TPHCM. Khi hoàn thành, dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm tạo ra các quỹ đất với tổng diện tích hơn 15ha để thành phố kêu gọi đầu tư, phát triển hạ tầng.